Donderdag 29/07/2021

Opinie

Wat de founding fathers van de Belgische staat niet voorzagen

null Beeld thinkstock
Beeld thinkstock

Marnix Beyen is historicus aan de Universiteit Antwerpen.

Van de twaalf partijvoorzitters die in de weekendkrant werden ondervraagd over de oorzaken van 'het Belgische probleem' gingen alleen die van de Vlaams-nationale partijen verder terug in de tijd dan de huidige of vorige regering. Tom Van Grieken (Vlaams Belang) onderschrijft als enige de diagnose van de failed state, maar ook zijn collega Bart De Wever (N-VA) wijst op een structurele constructiefout in de Belgische staat.

Men moet nochtans geen Vlaams-nationalist zijn om te erkennen dat België al sinds zijn ontstaan als onafhankelijke staat onderhevig is aan een fundamentele spanning. Dat is niet in de eerste plaats die tussen Vlamingen en Walen en zelfs niet die tussen klerikalen en antiklerikalen, wel die tussen gezag en vrijheid als leidende politieke principes. Het verzoenen van deze tegenstrijdige beginselen is een uitdaging voor elk politiek regime, maar de keuzes van de grondwetgevers in 1831 hebben deze oefening in België uitzonderlijk moeilijk gemaakt.

De centrale staat die zij uitbouwden, diende in de eerste plaats 'vrijheid voor allen en in alles' te waarborgen. Daarmee wilden ze definitief afrekenen met de voorbije veertig jaren, waarin de sterke staten van Jozef II, de Franse revolutionairen, Napoleon en Willem I de oude vrijheden hadden beknot. Uit vrees dat hun eigen nieuwe staat ook zo'n monster zou worden, gaven ze hem zo weinig mogelijk gezag in handen. Die logica werd voortgezet in 1836, toen het Belgische parlement de gemeenten een uitzonderlijk grote autonomie toekende. Daar had immers al eeuwenlang de soevereiniteit berust in de zuidelijke Nederlanden en daar moest ze ook blijven. Deze gemeenten waren immers het best in staat de rechten van hun burgers te beschermen.

Wat de founding fathers van de Belgische staat niet voorzagen, was dat zich tussen de burger en de bewust zwak gehouden staat ook andere structuren zouden ontwikkelen dan de eeuwenoude gemeenten: de politieke partijen, de vakbonden en patronale organisaties, en na verloop zelfs een nieuwe natie die zowat alle andere structuren nog eens in twee kliefde. Door zich zwak op te stellen had de Belgische staat zich de middelen ontzegd om de groeiende macht van deze intermediaire structuren in te perken. Liberale politici ondernamen pogingen om het gezag van de staat te versterken, maar hun katholieke tegenstanders herinnerden hen steevast aan de anti-etatistische geest van de Belgische revolutie.

Ook later hebben deze intermediaire structuren het Belgische staatsgezag alleen laten groeien, voor zover het de vrijheid en de welvaart van hun achterban kon bevorderen. Een beleid dat vrijheidsberovend kon werken of de veiligheid en de goede werking van de staat zelf moest garanderen, ondersteunden zij nauwelijks. Kenmerken die vandaag als symptomen van een failed state worden geduid, werden dus eigenlijk al door de stichters van de staat zelf geprogrammeerd.

Marnix Beyen. Beeld
Marnix Beyen.

Het algemeen belang

Ironisch genoeg heeft de bewuste uitholling van de staat er ook toe geleid dat niet meer voorbij de groepsbelangen kan worden nagedacht over de oplossing van nationale, laat staan internationale problemen. Veel minder dan elders kunnen bestuurders - vooral op het federale niveau - hun beleid spiegelen aan zoiets als 'het algemeen belang'. Een systeem dat aanvankelijk een grote democratische potentie had, legt nu een zware hypotheek op de democratie.

Deze diagnose lijkt op het eerste gezicht nog pessimistischer dan die van de failed state. Toch mag ze ons er niet toe verleiden zonder meer voor een sterker centraal gezag te pleiten. De argwaan die de stichters van de Belgische staat tegenover een sterke staat koesterden, is immers ook vandaag nog actueel. Veel van de problemen uit de hedendaagse wereldgeschiedenis vinden hun oorsprong in de te grote macht van centrale staten die zich beroepen op homogene naties. Vanzelfsprekend moeten bepaalde dysfuncties van de Belgische staat worden weggewerkt, maar dit kan slechts indien tegelijk zijn democratische legitimiteit wordt hersteld. De oprichting van een federale kieskring kan een eerste stap in die richting vormen.

Tegelijk echter kan de huidige crisis ons aanmoedigen om democratische dynamieken te ontwikkelen op het lokale niveau dat de revolutionairen van 1830 zo belangrijk vonden. Precies op dat niveau kunnen vastgeroeste tegenstellingen worden overbrugd, processen van exclusie en dus van radicalisering worden tegengegaan en creatieve oplossingen worden gezocht voor oude en nieuwe problemen. Hoe meer dat gebeurt, hoe minder de centrale overheid moet investeren in dure mechanismen die de vrijheid van haar eigen burgers en het leven van burgers in andere delen van de wereld in het gedrang brengt.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234