Zaterdag 20/07/2019
Iain Overton schreef ‘De prijs van het paradijs’.

Interview Iain Overton

Wat bezielt de zelfmoordterrorist?

Iain Overton schreef ‘De prijs van het paradijs’. Beeld Guillem López / Image Select

In zijn boek De prijs van het paradijs beschrijft onderzoeksjournalist Iain Overton de geschiedenis van de zelfmoordaanslag. ‘Het idee dat het een deugdzame daad is, zal niet zomaar verdwijnen.’

Op een woensdagochtend in november 2014 loopt de 19-jarige Syrië-ganger Sultan Berzel, een rustige, brildragende student toerisme uit Maastricht, richting een politiebureau in de Iraakse hoofdstad Bagdad. Het martelaarschap lonkt voor Berzel, die nog maar kort daarvoor naar het IS-kalifaat is afgereisd, en nu al zijn leven wil geven voor zijn islamitische heilstaat die het doelwit is van het Iraakse leger. Onder zijn kleding draagt Berzel een bomvest die hij op het juiste moment met een druk op de knop wil laten afgaan. Eerst wordt in de buurt van het politiebureau een auto tot ontploffing gebracht, om chaos en verwarring onder het publiek te zaaien. Politieagenten en burgers snellen naar de plek van de explosie. Ook Berzel. Als hij tussen de mensen staat, roept hij Allah aan. Enkele ogenblikken later is hij een shaheed, een martelaar. Hij sleurt nog 23 andere mensen mee de dood in, onder wie zes politieagenten.

Het blijft bijna vijf jaar later nog altijd een onbevattelijke daad. Wat bezielde deze tiener om duizenden kilometers van huis te reizen en zijn eigen lichaam als vernietigingswapen in te zetten? Wat vaart er überhaupt in de zelfmoordterrorist, of die nu in Bagdad, Parijs, Londen of Casablanca toeslaat?

“Zelfmoordaanslagen worden gepleegd om een utopia op aarde te brengen”, stelt de Britse onderzoeksjournalist Iain Overton. Hij schreef De Prijs van het paradijs, een lijvig boek over het fenomeen van zelfmoordterrorisme door de geschiedenis heen, dat deze week in het Nederlands verschijnt. “Voor jihadistische aanslagplegers is dat utopia een kalifaat. Dat is een gedachtegang die er bij ons in het Westen maar moeilijk ingaat, omdat religie geen grote rol meer speelt in ons dagelijks leven. Daarom doen we dit soort plegers van zelfmoordaanslagen vaak af als losers, en wijten we hun daad aan hun slechte jeugd, of aan armoede. Dat kan uiteraard een rol spelen, maar overheersend is toch wel hun verlangen om een utopia op aarde te creëren, met als beloning een plek in het paradijs.”

Utopia op aarde brengen was ook het doel van de eerste zelfmoordaanslagpleger, de Rus Ignacy Hryniewiecki, een revolutionair die in 1881 met een bom zowel zichzelf als de gehate tsaar Alexander de Tweede doodde. Hryniewiecki wilde hiermee een maatschappelijke omwenteling in gang zetten die tot een rechtvaardiger Rusland zou leiden.

In zijn boek beschrijft Overton hoe de zelfmoordaanslag sinds dat vroege begin in Rusland de nodige veranderingen doormaakte. Tijdens de Tweede Wereldoorlog sloeg het fenomeen over naar Japan, waar duizenden kamikazepiloten voor keizer en vaderland hun vliegtuigen in Amerikaanse militaire schepen boorden. Decennia later vond het zijn meest verwoestende vorm in de soennitisch-islamitische wereld. In totaal hebben zelfmoordaanslagen aan 72.000 mensen het leven gekost, van wie velen in de afgelopen tien jaar. De landen waar de meeste zelfmoordaanslagen voorkomen zijn Irak, Afghanistan, Pakistan, Syrië en Nigeria. Vooral in handen van terreurorganisatie IS werd de zelfmoordaanslag een regelrechte nachtmerrie.

Overton interviewde voor zijn boek bijna-zelfmoordaanslagplegers, mensen die op het laatste moment afzagen van hun daad. Hij dook in de archieven om opmerkelijke wetenswaardigheden op te duikelen, zoals het verhaal van een Saudische zelfmoordterrorist die een aanslag wist te plegen door explosieven in zijn anus te verstoppen. Ook gaat Overton in op de enorme militaire en politieke wraakzucht die zelfmoordaanslagen oproepen. Volgens de onderzoeksjournalist zijn de Russische Revolutie van 1917, de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki en het huidige, gedestabiliseerde Midden-Oosten ondenkbaar zonder de zelfmoordaanslagen die daaraan voorafgingen.

De Palestijnse jongen Hussam Abdo, die in 2004 met een bomvest het Hawara-checkpoint in de buurt van de stad Nablus benaderde. De bom kon onschadelijk gemaakt worden. Beeld AP

Hoopvol is Iain Overton niet, ondanks de recente val van het IS-kalifaat. Zelfmoordaanslagen zijn volgens hem niet van voorbijgaande aard in de islamitische wereld. Daarvoor heeft het fenomeen een te stevige voet aan de grond gekregen en ontbreekt het aan sterke islamitische autoriteiten die de geest weer in de fles kunnen krijgen.

“Veel zelfmoordaanslagen in de islamitische wereld waren een reactie op de invasie van Irak en Afghanistan door het Amerikaanse leger”, zegt Overton. “Je zou denken: nu Amerika zich uit beide landen grotendeels heeft teruggetrokken, zou ook het aantal zelfmoordaanslagen moeten afnemen. Maar dit jaar alleen al zagen we in zestien landen zelfmoordaanslagen. In april werden in Sri Lanka de dodelijkste IS-zelfmoordaanslagen tot nu toe gepleegd. Meer dan 250 mensen kwamen daarbij om het leven. Het idee dat een zelfmoordaanslag een deugdzame daad is, zal in de islamitische wereld niet verdwijnen zonder een krachtig tegengeluid.”

Hoe kijkt u naar Europese jongens zoals Sultan Berzel die soms duizenden kilometers afleggen om zichzelf op te blazen in een gebied waarvan ze de politieke dynamiek nauwelijks lijken te doorgronden?

Iain Overton: “Ik geloof niet dat deze jongens naar het kalifaat reisden met het expliciete doel een zelfmoordaanslag te plegen. Waarschijnlijk zijn ze pas ter plekke op dat idee gebracht door IS, dat een meester in het brainwashen van jonge mensen is geweest. 

“Via sociale media hebben ze moslims over de hele wereld het kalifaat voorgesteld als een paradijs op aarde waar je als moslim wel naartoe móét emigreren. Toen het kalifaat onder vuur werd genomen, hebben ze mensen makkelijk kunnen wijsmaken dat een zelfmoordaanslag een heilige plicht is om het kalifaat te redden. Zelfmoord plegen is ten strengste verboden in de islam, maar als het voor de eer en glorie van Allah en het kalifaat gebeurt, dan is het acceptabel. Als je dat elke dag te horen krijgt, dan geef je jezelf sneller op voor een zelfmoordmissie.”

U schrijft ook dat we de seksuele motivatie van jihadistische zelfmoordaanslagplegers niet moeten onderschatten. In het hiernamaals wachten de houri’s, eeuwig jong blijvende maagden met zwarte gazellenogen, hen met drommen tegelijk op.

“Rechtse journalisten zwelgen hierin, die schrijven graag over terroristen die geobsedeerd zijn door houri’s. Linkse journalisten vermijden het onderwerp juist angstvallig omdat het afleidt van andere oorzaken van terrorisme, zoals armoede. Ik heb veel verklaringen van zelfmoordterroristen gelezen en het valt niet te ontkennen dat de belofte van houri’s in veel gevallen een belangrijke motivatie voor hen is geweest.

“Ik denk eigenlijk dat de houri’s in dit verhaal een veel dieperliggende, psychologische rol spelen dan alleen het vooruitzicht op seksuele bevrediging. De houri’s dienen ook om het abstracte hiernamaals tastbaarder te maken. Daarom krijgen deze jongens te horen dat ze in het paradijs het ontbijt opgediend krijgen door zestien houri’s, de lunch door zeventien houri’s – dat zijn details die je nog sterker kunnen doen geloven dat het paradijs echt bestaat en dat je je leven niet voor niets opgeeft.”

Zelfmoordterrorisme is in de afgelopen decennia het volledige domein geworden van de soennitisch-islamitische wereld. In uw boek beschrijft u hoe juist het sjiitische Iran daarvoor de basis heeft gelegd. 

“Het fenomeen van de zelfmoordaanslag dook bijna per toeval op in Iran. In 1980, tijdens het conflict tussen Iran en Irak, werd een 13-jarige jongen genaamd Mohammad Hossein Fahmideh van alle kanten beschoten door Iraakse soldaten. Al zijn legermaten lagen dood om hem heen. Omdat hij dacht toch te zullen sterven, trok Fahmideh de pin uit een granaat en kroop onder een Iraakse tank die door de explosie verwoest werd. 

“De Iraanse leider ayatollah Khomeini greep Fahmidehs zelfmoordaanslag aan als een dankbaar propagandamiddel. Er werden ziekenhuizen en straten naar de jongen vernoemd en zijn portret werd afgebeeld op een bankbiljet. Vanaf dat moment werden zelfmoordaanslagen aangemoedigd. 

“Voordat ze het slagveld op gingen, kregen jonge mannen, kinderen soms nog, een sleutel om hun nek gehangen waarmee ze zogenaamd de deuren van het paradijs zouden kunnen openen. Het vond enorm veel weerklank in Iran, waar het idee van martelaarschap een bekend fenomeen is in het sjiisme. Via Iran vond de zelfmoordaanslag uiteindelijk zijn weg naar Libanon, waar het middel werd ingezet door sjiitische milities tegen de Amerikaanse militaire aanwezigheid in het land. 

“En via Libanon belandde de zelfmoordaanslag in Palestijns gebied, en daar, in een soennitisch-islamitische omgeving, ontwikkelde hij zich tot iets dat uiteindelijk zou leiden tot 9/11 en het zelfmoordterrorisme van IS.”

Ook de manier waarop zelfmoordaanslagen in Palestijns gebied werden geïntroduceerd, is meer een kwestie van toeval dan een uitgedacht plan.

“Dat gebeurde in 1992, toen leiders van de Palestijnse verzetsbeweging Hamas door Israël werden verbannen naar Libanon. Daar hadden de Hamas-leden ontmoetingen met leden van de Libanese sjiitische organisatie Hezbollah, die verantwoordelijk is voor een paar grote zelfmoordaanslagen. Zij onderwezen hun soennitische broeders van Hamas in de deugden van zelfmoordaanslagen, en via die weg werd het idee geïntroduceerd bij de rest van de Palestijnse samenleving.

“De zelfmoordaanslag maakte in Palestijns gebied een fundamentele verandering door met verstrekkende gevolgen. In het sjiitische Iran en Libanon werden zelfmoordaanslagen vooral ingezet tegen militaire doelwitten. Veel Palestijnse zelfmoordaanslagen hadden Israëlische burgers als doelwit. De redenering hierachter was dat Israëlische burgers een legitiem doelwit zijn, omdat zij de regeringsleiders die het Palestijnse volk onderdrukken, aan de macht hebben geholpen. Osama bin Laden gebruikte dezelfde redenering om 9/11 te rechtvaardigen: Amerikaanse burgers mogen gedood worden, omdat zij leiders verkozen hebben die de islamitische wereld tegenwerken. 

“IS trok die ideeën nog verder door: iedereen die aangemerkt kon worden als een vijand van de soennitisch islamitische wereld – sjiitische burgers voorop, en zelfs ‘afvallige’ medesoennieten – mocht het doelwit van een zelfmoordaanslag zijn.”

In handen van IS neemt de zelfmoordaanslag monsterlijke vormen aan. Kinderen en geestelijk gehandicapten worden ingezet om zichzelf op te blazen te midden van islamitische burgers. Hoe verklaart u die volstrekte verdorvenheid van IS?

“Ik denk dat het komt doordat de soennitische wereld geen sterk centraal religieus gezag kent dat grenzen kan stellen. In de sjiitische wereld heb je dat wel. Dat is ook een van de redenen waarom het aantal zelfmoordaanslagen uit sjiitische hoek in de jaren 90 afnam, en die uit soennitische hoek juist toenamen. 

“Sjiitische ayatollahs, die gestudeerd hebben aan prestigieuze islamitische universiteiten in Iran, hebben gewoon verordonneerd dat er geen zelfmoordaanslagen meer gepleegd mogen worden. In de soennitische wereld hebben zelfmoordaanslagen de deuren juist wagenwijd opengezet voor een soort religieus wilde westen: elke zogenaamde imam, soms niet meer dan een elektricien, kon een fatwa (een juridische uitspraak in de islam, red.) uitvaardigen waarin hij zelfmoordaanslagen rechtvaardigt. Dit soort figuren vertelt ook hoe en door wie een zelfmoordaanslag gepleegd kan worden. Ze baseren zich hiervoor op half begrepen, of te letterlijk genomen teksten, waarin keiharde vergelding wordt gepredikt. IS heeft die particuliere opvatting van wat religieus gerechtvaardigd is tot in het extreme doorgevoerd.”

“Dat gebrek aan een krachtig centraal gezag in de soennitische wereld is voor mij een van de redenen geweest om dit boek te schrijven. Ik wil een bijdrage leveren aan het besef dat sterke religieuze figuren met een matigende invloed zich luider moeten uitspreken tegen het gebruik van zelfmoordaanslagen door IS en andere jihadistische groeperingen.”

En als dat niet gebeurt?

“Een van de vragen die ik in mijn boek probeer te beantwoorden is: waarom leiden zelfmoordaanslagen tot zulke buitenproportionele vergeldingsacties? Ik denk dat het antwoord ligt in het feit dat de mensen die je het meest zou willen straffen voor een zelfmoordaanslag, al dood zijn. In plaats van de daders, straffen we dan maar hetgeen waarvoor we denken dat ze staan: de islam, de moslims. We gebruiken onze media om de meest racistische clichés over moslims te verspreiden. En het ergste van alles: we vallen met troepenmachten hun landen binnen en destabiliseren hun samenlevingen.

“Ergens moet die cyclus van reactie en tegenreactie stoppen, en ik denk dat religieuze geleerden uit de soennitische wereld hierin een belangrijke rol kunnen spelen door de vraag te stellen: wat is het nut van zelfmoordaanslagen als ze alleen maar tot meer ellende leiden?”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden