Zondag 29/11/2020

Keerpunt

Wat ben jij eigenlijk, een man of een vrouw?

De Australische Ruby Rose voelt zich een jongen in een meisjeslichaam, maar acht een operatie niet langer nodig.Beeld rv

Nooit zochten meer mensen medische hulp omdat hun geslacht niet 'past'. Maar: lang niet ieder van hen zal van geslacht veranderen. Er is immers meer tussen m en v, veel meer. Gender is een keuze geworden, die je à la carte maakt.

"Ik ben 60 procent vrouw, 40 procent man." Smalle jeans, boots, lang haar in een knotje, soepel vallende trui: het silhouet zou zowel van een man als van een vrouw kunnen zijn (de lichte welving onder de trui valt pas later op). Het gezicht heeft zachte trekken met fijne wenkbrauwen. Maar de stem is niet die van een jongedame. Is Selm (32) androgyn of feminien? "Ik las ooit een term die ik erg mooi vond passen: 'I am gender-retired', mijn gender is met pensioen." Het zijn anderen die Selm voortdurend proberen te definiëren. "Veel meer dan dat ik mezelf definieer."

De vriendin van Selm zegt 'zij' en haar'. Op zijn paspoort staat een m, het biologische geslacht waarmee zij is geboren. Selm stelde zelf voor om in deze tekst een genderneutraal voornaamwoord te gebruiken: 'zhijn' of 'zhaar'.

Selm is genderqueer, genderfluïde of gender-non-conform. Het gaat om jongens en meisjes die zich niet goed voelen bij hun biologisch aangeboren geslacht, maar die niet noodzakelijk streven naar een volledige transitie. Zoals een jas waarvan je snit en kleur aan de kapstok prachtig vindt, maar die aan de schouders lelijk blijkt te knellen als je hem aantrekt.

Die gevoelens omschrijft Selm als "een algemeen gevoel van ongemak. Je krijgt het niet benoemd, maar het is er wel. En je wilt dat het verdwijnt, dat iemand het wegneemt." Dat besef kwam al op heel jonge leeftijd - de literatuur zegt dat kinderen van drie al kunnen voelen of hun biologische geslacht 'past'.

"Ik vond dat ik bij de meisjes hoorde, maar mijn lichaam sprak dat tegen en mijn omgeving ook. Denk nu niet aan grote trauma's, maar al snel was er het besef dat er iets niet klopte. En dat je daar maar beter niet mee naar buiten kon komen. Goddank kwam er toen net iets op dat internet heette."

Cijfers

• Slechts een kwart van de 6.500 ondervraagde transmensen identificeert zich als transseksueel. Een veel grotere groep noemde zich niet 100 procent m of v.
• 163 transmensen klopten dit jaar aan bij het genderteam van het UZ Gent.
• 260 kinderen zochten hulp bij het kinderteam.
• Bij een vijfde van de aanmeldingen kwam het ook echt tot een geslachtsverandering.

Niet 100 procent

De studie naar transmensen is relatief jong en was jarenlang gericht op de groep die om medische hulp vroeg en een volledige transitie wenste. Maar uit een grote studie van het Europees Agentschap voor Fundamentele Rechten (FRA) blijkt dat die groep een kleine minderheid is. Van de 6.500 bevraagde transmensen identificeerde slechts een kwart zich als transseksueel (ze hadden een geslachtsverandering achter de rug of streefden ernaar). Een veel grotere groep, zo'n driekwart, noemde zich niet 100 procent m of v.

Bij het genderteam van het Universitair Ziekenhuis Gent zijn het afgelopen jaar 163 aanmeldingen geregistreerd, alweer een record. Bij het kinderteam tekende men zelfs een stijging van 200 procent op tegenover 2014. In totaal zochten 260 mensen hulp, een jaar eerder waren dat er 193. Onderzoek wijst uit dat maar 20 procent van de aanmeldingen tot een volledige geslachtsverandering leidt.

De gedachte wint aan belang, zegt onderzoeker Joz Motmans, "dat gender een verhaal met veel nuances is". Hij beheert aan de Universiteit Gent het Transgender Infopunt en ziet de definitie van gender verschuiven "van een binair systeem naar een continuüm. De groep die tussen m en v zit, heeft ook minder behoefte aan medische stappen naar een volledige transitie."

Wie vandaag aanklopt bij het team dat in het universitaire ziekenhuis in Gent geslachtstransities begeleidt, krijgt niet langer te horen dat hij of zij van A naar B moet gaan. De mogelijke stappen, van hormoontherapie tot siliconenborsten, een gezichts- of een geslachtsoperatie, worden besproken op maat van de individuele patiënt. Gender à la carte, als het ware.

Zo kwam ook Selm erachter dat operaties haar frustraties en problemen niet zouden oplossen. "Vroeger moest je, als deel van het transitieproces, een periode als het beoogde geslacht door het leven gaan. Op hakken lopen, vrouwenkleren dragen, hoger leren spreken - je uiten als 'vrouw', ook al zag je er lichamelijk helemaal niet zo uit. The real life test, noemen ze dat. Je kunt het ook sociale zelfmoord noemen." Het voelde geforceerd, zegt ze. "Ik vond het te veel gedoe: dat spreken, het verkleden. Het voelde alsof ik van de ene kast in de andere moest gaan zitten."

De brei- en naailessen zitten vol met (jonge) vrouwen, meneer steekt nog steeds de IKEA-kast in elkaar. En papa staat wel achter de barbecue te pochen, maar voor cupcakes trekt hij zijn neus op. Speelgoedwinkels pakken uit met rekken in roze en blauw, Lego lanceert meisjesspeelgoed.
Terwijl de wetenschap er juist steeds meer van overtuigd is dat mannen en vrouwen veel meer op elkaar lijken dan we al die tijd hebben gedacht: genetisch, biologisch, maar ook in ons hoofd.

Er bestaat helemaal niet zoiets als hét mannelijke of vrouwelijke brein. De verschillen tussen de hersenen van Jaap en Klaas kunnen veel groter zijn dan die tussen de hersenen van Klaas en Miep. Ook in psychologische tests die empathie, gevoeligheid en het herkennen van emoties onderzoeken, scoren sommige mannen enorm goed en valt een aantal vrouwen genadeloos door de mand. Het homo-gen, het mannenbrein, 'vrouwelijk' leiderschap: allemaal in de vuilnisbak.

Voormalig olympisch atleet Bruce Jenner dropte in juni een bommetje door op de cover van Vanity Fair te poseren als Caitlyn.Beeld AP

Jenner en Caitlyn

2015 was ontegensprekelijk hét jaar van de transgender. De voormalige olympische atleet Bruce Jenner dropte in juni een bommetje door op de cover van Vanity Fair te poseren als Caitlyn. Ze wijdde een realityshow aan haar transformatie.

Actrice Laverne Cox werd voor haar rol in Orange Is the New Black bekroond met een Emmy-award, ze was de eerste 'openly trans person' die zo'n belangrijke prijs kreeg (haar personage Sophia is ook een transvrouw).

De Australische Ruby Rose, nog zo'n actrice die dankzij Orange Is The New Black als een raket richting beroemdheid schoot, zegt dat ze zich een jongen in een meisjeslichaam voelt (maar een operatie niet langer nodig acht). Zangeres Miley Cyrus treedt tegenwoordig het liefst op zonder bh maar mét voorbindpenis. En zelfs in Thuis, de Vlaamse integratiemachine, koos een vast personage ervoor voortaan als vrouw door het leven te gaan. Franky werd Kaat.

Optie X

Ook op politiek vlak groeit het besef dat de wetteksten zijn ingehaald door deze nieuwe realiteit: van naam kun je veranderen via een aanvraagformulier bij de overheid, een geslachtswijziging kan op dit moment pas na een volledige transformatie (en verplichte sterilisatie).

Je hebt ook maar twee opties: m of v. Wie zich geen van beiden voelt of allebei, kan op dit moment geen kant uit. Staatssecretaris Elke Sleurs (N-VA, Gelijke Kansen) en minister Koen Geens (CD&V, Justitie) werken aan een aanpassing van de transgenderwet, waarbij de volledige geslachtsverandering en sterilisatie zouden verdwijnen.

Wat je dan wel moet doen om van geslacht te kunnen veranderen, daar wil of kan op dit moment niemand zich aan wagen. Sleurs heeft al laten verstaan dat je niet van gender zult kunnen wisselen zoals je van onderbroek verandert: na een wijziging zal het veel moeilijker worden om het geslacht nogmaals aan te passen. Wel liet ze weten dat ze de optie x niet uitsluit. De derde optie duikt nu al af en toe in vacatures op. De KU Leuven wil het voor studenten ook mogelijk maken om zich onder x in te schrijven, de federale overheid besliste in december om haar vacatures uit te breiden naar m/v/x. Facebook maakte het in 2014 al mogelijk om naast m of v via een derde, zelf te formuleren optie je gender aan te geven.

Het geslacht m/v is overbodig geworden, zegt Joz Motmans. "Sinds het openstellen van het huwelijk en adoptie voor paren van gelijk geslacht. Dus is het voor de overheid niet langer van belang om jouw geslacht te kennen. Seksuele oriëntatie of religie worden ook niet genoteerd. Ook je geslacht is in feite een privézaak. Je kunt je de vraag stellen waarom we het nodig vinden dit te registreren en zo streng te reglementeren."

Hij noemt x een "goede, strategische tussenstap die symbolische ruimte schept in de hoofden van mensen. Al vraag ik mij af hoeveel mensen er gebruik van zullen maken. Wie wil er nu de enige x zijn, hoor ik vaak. Het is haast vragen om discriminatie."

Niemand die meer met de gendergrenzen flirt dan zangeres Miley Cyrus.Beeld PHOTO_NEWS

Het plaatje klopt

Zelf omschrijft ze zich als "40 procent man, 60 procent vrouw". Als bezielster van het Platform Gendervrijheid probeert Mare Van Hove al jaren de ketens te breken die het fladderen op de genderschaal verhinderen. Het in hokjes duwen begint al in het kraambed, zegt zij.

"Of zelfs vroeger: we schilderen de muren van de kinderkamer volgens het geslacht van het kind dat nog geboren moet worden. Het leven start met een genderbombardement. Aan zwangere vrouwen wordt constant gevraagd: weet je al wat het is? Na de geboorte worden jongens 'flinke baby's' genoemd en meisjes 'schattige kindjes'."

Afwijken van de norm levert gestaar op, gescheld of erger. Wie op de website van Transgender Day of Remembrance door de lijst met vermoorde transmensen gaat, is even aan het scrollen. Doodgeslagen, -geschoten, met een mes bewerkt of gewurgd. Van 16 tot 66, in Oostenrijk en in India.

"Als je 'passeert', zoals wij de overgang naar een ander geslacht noemen, word je beschouwd als een 'echte' man of vrouw. Het risico in onze samenleving bestaat vooral als je níét passeert, je als 'raar' wordt gezien. Op elke hoek van de straat kan je iets overkomen. De dag is nog ver weg dat je 's morgens voor de kleerkast gaat staan en geen twee keer hoeft na te denken of je een jurk of een broek aantrekt."

Voor de transseksueel is er na jaren van wroeten "een beetje meer ruimte" gekomen, zegt Van Hove. "Dat begrijpen mensen blijkbaar gemakkelijker: ah, die persoon zit in een verkeerd lichaam. Hij of zij moet een transitie maken en dan is het opgelost. Maar zo blijft een hele groep mensen in de kou staan."

Het is wat wetenschappers 'verwachtingsonzekerheid' noemen: lang haar + borsten = vrouw. Baard + brede schouders = man. Als aan die verwachtingen gemorreld wordt, raken mensen onzeker, bang of juist agressief. "Je ziet vier poten en een leuning en je denkt: een stoel", zegt Van Hove. "Begrijpelijk, je neemt niet de tijd om na te denken of het iets anders zou kunnen zijn. Maar zo gaat ook veel diversiteit verloren, of beter gezegd: het wordt onzichtbaar.

"En zo belanden wat ik tweeslachtige wezens noem in een catch 22. Ofwel pas je je aan en blijf je ongelukkig. Ofwel doe je dat niet. Maar dan wordt het moeilijk om te leven. Je kansen kelderen. Je kunt niet meer functioneren."

Mare Van Hove: "Er wordt nog altijd heel hard neergekeken op het vrouwelijke in mannen."Beeld Joris Casaer

Verwijfd gedrag

We verlangen als maatschappij heel erg dat het plaatje 'klopt', zegt pedagoog Gabriël van Beusekom. "Een man van 1m95 met een adamsappel die als vrouw door het leven wil gaan, accepteren we niet. Jonge meiden die stoer doen, dat vinden we minder erg."

Van Beusekom is pedagoog en onderzoeker aan de Universiteit van Amsterdam. Hij bevraagt tieners en adolescenten over genderexpressie: hoe voelt jouw gender, hoe komt dat tot uiting? Jongens die hogere 'feminiene' scores halen, lijden daar feller onder dan meisjes die 'masculien' hoog scoren. Deze jongeren voelen zich minder goed op school en halen slechtere resultaten. Ze worden vaker gepest en buitengesloten en hebben veel vaker suïcidale gedachten.

Dat komt, denkt Van Beusekom, doordat bij jongens het uiten van gender sterk geassocieerd wordt met seksuele oriëntatie. "Homoseksualiteit is grotendeels geaccepteerd. Gedrag dat als homoseksueel wordt gezien helemaal niet: dat wordt beschouwd als een keuze, dus dat kun je ook níét doen. Je mag wel homo of lesbisch zijn, maar geen handjes houden. En dat gaat voor jongens nog veel sterker op dan voor meisjes."

Zo wordt 'verwijfd' gedrag voor jongens een absolute faux pas. "Dat hoor je terug in uitspraken als: hij is homo maar verder is het een normale jongen. Of hoe 'homo' als scheldwoord niet alleen gebruikt wordt voor jongens die op jongens vallen, maar voor iedereen die iets doet wat als vrouwelijk wordt gezien. Voor meisjes werkt dat anders: zij worden niet voor 'pot' uitgescholden maar voor slet of hoer."

Valentijn de Hingh, het Nederlandse model, zei eerder dat ze uiteindelijk voor een geslachtsoperatie koos vanwege de druk om te conformeren: kies nu toch! Als transvrouw zou het leven gemakkelijker lopen dan als zichzelf. "Maar ben ik nu meer vrouw omdat ik geen piemel meer heb?", vroeg ze zich hardop af. "Op het moment dat ik uit mijn narcose ontwaakte, voelde ik mij geen ander mens."

Als vrouw krijg je inderdaad veel meer ruimte om een mannelijke kant te uiten, zegt ook Mare Van Hove. "Na honderdvijftig jaar emancipatie - vanuit een ondergeschikte positie, voor alle duidelijkheid - is er redelijk succes geboekt om de beperkte genderrol van vrouwen open te breken. Het 'hokje' man is nog altijd zeer rigide. En er zijn weinig mensen die daar verandering in willen brengen. Er wordt nog altijd heel hard neergekeken op het vrouwelijke in mannen. Je kunt een oorbel dragen - maar een lange hanger?"

Laverne Cox, de eerste transvrouw die bekroond werd met een Emmy voor haar rol in Orange Is the New Black.Beeld AP

Zoektocht

Wie er wel in slaagt om, met vallen en opstaan, tussen twee geslachten te laveren lukt dat vaak in een vriendelijke omgeving. Selm voelt zich goed op haar werk in de culturele sector en in haar relatie. Ze beseft dat het niet voor iedereen vanzelfsprekend is om zo vrij te bewegen tussen m en v. "Ik zeg niet dat het een walk in the park is. Het is een zoektocht, en dat blijft het."

Er zijn die kleine dagelijkse dingetjes die haar voortdurend met zichzelf confronteren. Welke deur kies je in een openbaar toilet? (vrouwen, als de rij niet te lang is). Wat doe je in de sauna? (nooit naakt, kleedkamer voor vrouwen). Eén keer werd de vraag rechtuit gesteld, door een veiligheidsagent: 'Excuseer, het is vervelend maar ik moet het vragen: bent u een man of een vrouw?' "Toen wist ik het even niet meer. Black-out. Gelukkig was de man zo vriendelijk om mij op weg te helpen: 'Door wie wilt u gefouilleerd worden?' Dat wist ik wel: een vrouw. Ik probeer dergelijke situaties nu te vermijden door mij gewoon iets vrouwelijker te kleden. Zodat er minder ruimte is voor twijfel."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234