Donderdag 22/08/2019

Interview

"Wat als we in handen van IS vallen?"

Leon Lemmens (61): 'Alleen diversiteit garandeert humaniteit.' Beeld © Tine Schoemaker

Vandaag vertrekken de Vlaamse bisschoppen Jozef De Kesel en Leon Lemmens op solidariteitsmissie naar Irak. Ze willen er de vervolgde christenen en jezidi's een hart onder de riem steken. 'Het moment is aangebroken dat onze leiders de weg van de humaniteit tonen.'

Terwijl u dit leest, zitten Jozef De Kesel (68), bisschop van Brugge, Leon Lemmens (61), hulpbisschop van Mechelen-Brussel, en hun collega van Doornik Guy Harpigny in het vliegtuig op weg naar het noorden van Irak, waar ze vluchtelingenkampen van christenen en jezidi's - een etnische Koerdische bevolkingsgroep - willen bezoeken. Als alles goed gaat, tenminste. "Onze reis kan op het allerlaatste nippertje wegens veiligheidsrisico's nog afgeblazen worden", zegt Jozef De Kesel. "Volgens mensen die het kunnen weten, staat het licht nu op oranje. Maar als het op rood springt, vertrekken we niet."

Voor De Kesel wordt dit het allereerste bezoek aan Irak. "We naderen de frontlijn met de Islamitische Staat tot op dertig kilometer. Ik ben niet bang, maar af en toe spookt de gedachte door mijn hoofd: wat als we in handen van die kerels vallen?"

Leon Lemmens was al eerder in Irak: in 2008 woonde hij er in de stad Arbil een bijeenkomst van de Iraakse bisschoppen bij. "De toestand in het land was toen al zeer slecht. In Bagdad had de burgeroorlog lelijk huisgehouden en de meeste christenen waren er verjaagd. Het door de Koerden gecontroleerde gebied in het noorden was vrij stabiel en in Mosoel slaagde de christelijke gemeenschap erin ondanks alles te overleven.

"Maar het was er geen peis en vree: zo werd Basile Georges Casmoessa gekidnapt, de toenmalige Syrisch-katholieke aartsbisschop van Mosoel. Hij werd met het mes aan de keel met de dood bedreigd. De paus riep op om hem vrij te laten, en dat maakte blijkbaar indruk, want de ontvoerders lieten hem gaan.

"Tijdens die bijeenkomst in Erbil hebben we toen lang gepraat over de ontvoering en de moord op Paulos Faraj Rahho, de Chaldeeuws-katholieke aartsbisschop van Mosoel. Bij de kidnapping werden zijn chauffeur en lijfwachten doodgeschoten. Het stoffelijk overschot van de aartsbisschop is later teruggevonden. In die tijd was het voor de christenen van Mosoel en omgeving geen pretje, maar ze woonden er wel nog."

Honderden Iraakse christenen protesteren in Erbil tegen IS-militanten die ervoor gezorgd hebben dat ze hun huizen moesten verlaten. Beeld © Belgaimage

Tot IS in juni 2014 de stad veroverde?
Lemmens: "Ja. Het gevolg is dat er nu geen christenen meer leven. Ze zijn gevlucht naar de Koerdische Autonome Regio in het noorden, of naar het buitenland. Op die bijeenkomst in 2008 was een van de grote thema's: hoe kunnen we de christenen helpen om in Irak te blijven?"

Jozef De Kesel: "De toestand voor christenen in IS-gebied is dramatisch. Ze staan voor de keuze: ofwel zich bekeren, ofwel een belasting betalen in ruil voor 'bescherming'. Dat komt neer op een leven als derderangsburger, ofwel de dood."

Beeld © Tine Schoemaker

Maar waarom moeten ze dan per se in Irak blijven?
Lemmens: "De Chaldeeuwse kerk is in de eerste eeuw ontstaan in Irak. Er leven in dat land al veel langer christenen dan moslims. Ze hebben altijd in de islamitische wereld geleefd. Het is voor hen niet gemakkelijk om in een westerse samenleving verder te blijven bestaan. Zij willen zelf in hun eigen streek tussen moslims leven."

De Kesel: "Vorig jaar was Louis Raphael I Sako, de patriarch van de Chaldeeuws-katholieke kerk, in Antwerpen te gast op de interreligieuze vredesconferentie van de Sant'Egidio lekengemeenschap. Sako geldt als de belangrijkste vertegenwoordiger van de christenen in Irak. Hij heeft veel begrip voor mensen die het land verlaten, maar voor de toekomst van Irak vindt hij het van het allergrootste belang dat ze toch blijven.

"Ik zat 's middags naast hem aan tafel. Hij vertelde over de situatie in Noord-Irak. Hij zei dat de Belgische bisschoppen het met hun eigen ogen zouden moeten zien en nodigde ons ook uit. Ik vond zo'n solidariteitsbezoek van de bisschoppen meteen een goed idee.

"Sako wil niet dat Irak opgesplitst wordt in etnische zones. Hij ijvert voor grote diversiteit, zowel voor sjiieten, soennieten, katholieke christenen, jezidi's als orthodoxe christenen. Hij heeft gelijk, want alleen diversiteit garandeert humaniteit."

Hoeveel christenen leven er nog in Irak?
De Kesel: "Voor de inval van de Amerikanen in 2003, leefden er anderhalf miljoen christenen. Nu zijn het er minder dan een half miljoen; misschien zelfs minder dan een kwart miljoen."

Lemmens: "Er kan veel slechts over Saddam Hoessein verteld worden, maar je kunt hem niet beschuldigen van godsdienstvervolging. Zijn regime was seculier, met een strikte scheiding tussen kerk en staat. Er zaten trouwens ook christenen in de regering, denk maar aan Tariq Aziz. Christenen hadden net dezelfde rechten als sjiieten, soennieten en jezidi's."

De huidige chaos is een gevolg van de Amerikaanse invasie?
Lemmens: "Die luidde de 'grote verandering' in. Paus Johannes-Paulus II protesteerde indertijd sterk en luid tegen de invasieplannen. Tevergeefs. Laat er geen twijfel over bestaan: Saddam was een verschrikkelijke dictator, alleen was hij dat voor iedereen. Hij viseerde de christenen niet en het land genoot een vorm van stabiliteit.

"Na zijn val is er een gewelddadige machtsstrijd losgebarsten tussen alle grote groepen met hun eigen milities, tussen de Koerden, de sjiieten en de soennieten. Kleine minderheden zonder militaire macht zoals de Chaldeeuwse christenen en de jezidi's zitten daartussen gevangen.

"Nu de soennieten met IS hun eigen grote militie hebben, is er voor de christenen en de jezidi's helemaal geen plaats meer."

De Kesel: "Daarom vind ik het belangrijk dat we in het vluchtelingenkamp in de stad Dohuk ook onze solidariteit met een kleine weerloze vredelievende minderheid als de jezidi's gaan betuigen. Zij hebben nergens vrienden. Zij zijn nóg meer dan de christenen slachtoffer van IS."

In wat voor omstandigheden leven de vluchtelingen in Erbil en Dohuk?
Lemmens: "Ze wonen er met tien in containers van zes op vier; ze noemen het zelf 'caravans'. In de kampen in Erbil en Dohuk leven zo'n 200.000 mensen. In totaal vangt de Koerdische Autonome Regio met de hulp van UNHCR 1,8 miljoen vluchtelingen op; zelf telt Iraaks Koerdistan ruim 5 miljoen inwoners."

De Kesel: "Je kunt het jonge ouders met kinderen niet kwalijk nemen dat ze op een bepaald moment vanuit zo'n kamp naar een veiliger plek vertrekken. Hoeveel mensen uit de Westhoek zijn er in de Tweede Wereldoorlog niet op de vlucht geslagen?

"Onze organisatie Kerk in Nood heeft in de vluchtelingenkampen in Noord-Irak veel projecten lopen, het is niet zo dat die mensen aan hun lot overgelaten worden. Ze proberen er dorpen te bouwen, met schooltjes voor de kinderen. Maar op lange termijn is dat natuurlijk geen oplossing."

Jullie pleiten voor het herstel van de godsdienstdiversiteit in Irak. Is er daarin ook plaats voor Islamitische Staat?
Lemmens: "Het grote probleem met IS is dat het zelf tegen elke vorm van diversiteit gekant is. De IS-ideologie propageert een uiterst conservatieve homogene soennitische samenleving, zoals die volgens hen in de tijd van Mohammed bestond.

"Het hele Midden-Oosten is een mozaïek van volkeren, stammen en godsdiensten. Nu de postkoloniale dictaturen op apegapen liggen, zijn we aanbeland in een oorlog van allen tegen allen. Dat is voor niemand goed.

"De hamvraag is: hoe creëren we in het Midden-Oosten een stabiele orde waarbij al die landen, volkeren en godsdiensten in vrijheid en in vrede kunnen samenleven? Elke kleine stap is daarin belangrijk, zoals het kersverse nucleaire akkoord met Iran. De Duitse minister van Buitenlandse Zaken Frank-Walter Steinmeier ziet dat ook als het begin van een verdere dialoog met andere partners zoals Egypte, Turkije en Saudi-Arabië."

Is er al niet veel te lang geaarzeld?
Lemmens: "Er is ontzettend veel tijd verloren gegaan, maar dat neemt niet weg dat elke kans aangegrepen moet worden om tot een akkoord tussen de grote spelers in het Midden-Oosten te komen. Alleen zo kunnen Syrië en Irak tot rust komen.

"Een groot deel van de burgeroorlogen in die twee landen hebben hun wortels in de instabiliteit in de hele regio. Ze worden aangevuurd door de buurstaten, maar worden ook versterkt door de tegenstellingen tussen Rusland en het Westen.

"Steinmeier heeft de Britten en Fransen gewaarschuwd om niet militair in Syrië in te grijpen. Hij vindt geweld een verkeerd signaal en pleit ervoor om het conflict met dialoog op te lossen."

Een aantal van onze politici pleiten voor militair ingrijpen, niet alleen met luchtaanvallen, ook met grondtroepen.
De Kesel: "Ik kan alleen maar vaststellen dat er dan nog een strijdmacht bijkomt, en er zijn er al zoveel. Bijkomende militaire actie zal ook niet meteen de vluchtelingenstroom stoppen. Integendeel, nog meer wapengekletter levert nog meer vluchtelingen op."

Lemmens: "Het volstaat trouwens niet om het probleem alleen bij IS te leggen. Die organisatie is niet zomaar uit de lucht komen vallen. IS en het aan Al Qaida gelinkte Al Nusra beschikken over een krachtig wapenarsenaal. Die gesofisticeerde wapens kunnen toch alleen maar geleverd zijn door staten?"

Het is om moedeloos van te worden?
Lemmens: "De grote verleiding is dat we inderdaad moedeloos worden. 'We kunnen er toch niets aan doen.' Nu de Syrische en Iraakse vluchtelingen naar het Westen komen, zijn we wel ineens wakker geschud. We hadden ons hart al veel langer moeten openstellen, maar toch ben ik blij dat er op dit moment een golf van solidariteit over de Belgen heen spoelt. Ik zie veel mensen hun handen uit de mouwen steken."

De Kesel: "Ik ben ook aangenaam verrast door de grote solidariteit. Ik heb een brief geschreven naar al mijn medewerkers met de vraag om de overheid en de vluchtelingenorganisaties zo veel mogelijk te steunen in hun zoektocht naar opvangplaatsen. De mentaliteit bij de mensen is echt ten goede gekeerd."

Is dat zo? Niet iedereen is even enthousiast, sommigen waarschuwen zelfs voor een ware 'islamiseringsgolf'.
De Kesel: "Die vrees bestaat bij sommige mensen al langer, maar ik vind dat we de vluchtelingenproblematiek nuchter en humaan moeten benaderen. Die mensen zijn op de vlucht voor oorlog in hun land, en samen met hen zullen we onze samenleving verder moeten opbouwen."

Lemmens: "Vandaag moeten al degenen die in een samenleving verantwoordelijkheid dragen, met een duidelijk verstaanbare stem vol liefde over vluchtelingen spreken. Al wie een gezaghebbende functie in de politiek, het socioculturele, het economische of het religieuze leven heeft, moet klaar en helder zeggen: 'Vrienden, het is onze taak om die mensen te helpen.'

"De Vlaamse ondernemers laten weten dat ze blij zijn met de toekomstige werkkrachten. Dát is de juiste boodschap. Ik kan begrijpen dat sommigen gevangen zitten in angst. Misschien hebben ze slechte ervaringen gehad of voelen ze zich benadeeld. Dat kan best zijn, maar nu is het moment aangebroken dat onze leiders de weg van de humaniteit tonen."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden