Zondag 21/04/2019

Successie kunstenaars

Wat als de schilder sterft?

Koen Van den Broek in de Albertz Benda Gallery in Manhattan. Beeld Polaris Images

Steeds meer kunstenaars nemen hun voorzorgen om hun nalatenschap te optimaliseren voor hun erfgenamen. Een conferentie in Bozar buigt zich morgen en overmorgen over het thema. Schilder Koen Van den Broek: 'Mijn kinderen riskeren de helft van mijn schilderijen te moeten verkopen om de successierechten te kunnen betalen.'

Nu steeds meer hedendaagse Belgische kunstenaars de pensioengerechtigde leeftijd bereiken en de kunstwereld kapitaalkrachtiger is dan ooit, dringt de vraag zich op: wat met hun kunstwerken en reputatie na hun dood? 

Schilder Koen Van den Broek heeft een nieuw samengesteld gezin en daarvoor wilde hij één en ander regelen. Je weet nooit, toch? “Maar kunst is zijn leven, en dus ook een groot deel van ons leven”, vertelt zijn vrouw Femke Vandenbosch, die ook zijn studio beheert. En dus drong de vraag zich op: wat moet er gebeuren met Van den Broeks oeuvre als hij overlijdt? Wat met zijn studio, de schilderijen die hij nog bezit, zijn naam? “Ik wil niet in een situatie belanden waarin we alles verkopen en denken: dat was het dan.”

In Bozar wordt daarover morgen en overmorgen een conferentie georganiseerd: wat na de dood? Het is een vraag waar kunstenaars zich volgens de organisatoren erg ongemakkelijk bij voelen – streeft de kunstenaar niet naar onsterfelijkheid via zijn werk? – maar die steeds pertinenter wordt. Want zoals Andy Warhol zei: “Death means a lot of money, honey.”

Kunstenaars-estate

In de Verenigde Staten bestaat het concept 'estate' al langer, sinds de grote Amerikaanse expressionisten er het loodje bij neerlegden en hun artistieke nalatenschap moest worden geregeld.

Rond die tijd ontstond ook in Europa een bloeiende, hedendaagse scene en openden hier het M KHA en SMAK feestelijk de deuren. De generatie kunstenaars die toen furore maakte, is inmiddels overleden (Raoul De Keyser) of bereikt stilaan de pensioengerechtigde leeftijd (Panamarenko gaat richting 80). Ook hier valt de heikele kwestie niet langer te omzeilen.

“De kunstwereld is bovendien meer dan ooit een zakenwereld”, verklaart Van den Broek de interesse. Lees: het gaat om veel meer centen en het gaat er professioneler aan toe. Zelfs studenten aan de kunstacademies leren tegenwoordig hoe ze hun werk moeten archiveren.

Spilzucht, ruzie en intriges

Picasso liet bij zijn overlijden 45.000 werken achter maar geen instructies, waardoor zijn kinderen en kleinkinderen in legendarische ruzies verzeild raakten. Rothko had vrienden aangesteld om zijn nalatenschap te beheren, maar die negeerden zijn wensen. Ze verkochten zijn werken voor spotprijzen en zijn collectie viel helemaal uit elkaar. We willen ze niet de kost geven, erfgenamen van kunstenaars die ten onder gaan aan spilzucht, ruzies en intriges.

“Erfgenamen worden vaak langs alle kanten aan de mouw getrokken. Iedereen komt op je af, op een kwetsbaar moment in je leven. Mensen met goede en minder goede bedoelingen. De ene wil dat werk kopen, de ander beweert dat hem een schilderij is beloofd”, vertelt Hélène Vandenberghe.

Vandenberghe beheert samen met haar twee broers de nalatenschap van haar vader, de schilder Philippe Vandenberg. Toen die in 2009 stierf, erfden ze het atelier met alle werken. “We hebben het atelier gesloten en namen de tijd om na te denken. Wat willen we, wat kunnen we? Toen hebben we beslist dat we het werk van vader internationaal levend willen houden.”

De Estate Philippe Vandenberg is een van de grootste van het land en Hélène heeft zich ontpopt tot een expert in artistieke nalatenschap. Via The Institute for Artists' Estate adviseert ze kunstenaars, hun weduwes of kinderen. “Waarom is zo'n erfenis beladen? Veel mensen investeren veel geld in kunst. Als de kunstenaar sterft, vloeit veel kapitaal naar mensen die er soms weinig van kennen.” Dat maakt de collectioneurs of musea zenuwachtig: wat gaat er met de werken gebeuren?

“Als de kinderen beslissen om alles op de markt te gooien, dan duikt de waarde van de kunstenaar naar beneden. Of stel dat ze beslissen de kunstwerken te verbranden? Wat ze ook doen, ze hebben de reputatie van de kunstenaar en de evolutie van het werk in handen. Het M HKA heeft bijvoorbeeld veel werken van Panamarenko. Voor het museum is het belangrijk dat zijn werk relevant blijft.”

Juridisch kluwen

Wat doen estates precies? Ze zorgen voor de kunstwerken, de meeste hebben een body of work om uit te lenen of tentoon te stellen. Ze beheren ook immateriële erfenis zoals de auteursrechten of culturele waarde van de kunstenaar: ze moeten hem of haar redden van de vergetelheid, het werk levend houden door erop toe te kijken dat het gezien en gekocht wordt. 

Tussen haakjes: het zijn niet per se de erfgenamen die een estate runnen. Soms stelt een kunstenaar een bevriend curator aan of is er een raad van bestuur met allerlei experts.

Er wordt algemeen ingeschat dat estates internationaal de snelst groeiende spelers zijn in de kunstensector. “Op kunstbeurzen is er veel aandacht voor en grote galeries halen ook steeds meer estates binnen. Dat is een relatief nieuw fenomeen”, vertelt Vandenbosch. Een galerie koopt bijvoorbeeld een volledige estate over of verkoopt de werken voor een estate en strijkt een percentage op.

Maar regelingen treffen na het overlijden is één ding, de nalatenschap voorbereiden een ander. “Wij hebben allerlei pistes onderzocht, maar we zijn er voorlopig mee gestopt”, vertelt Van den Broek. Niet alleen vond hij het een wat lugubere oefening, de schilder raakte ook verstrikt in het juridische kluwen.

“We hebben overlegd met professoren en advocaten, en we komen er niet uit. Vaak spreken ze elkaar ook tegen, en de regels veranderen constant.” Juridisch gezien bestaat bij ons niet zoiets als een 'estate', het is zoeken naar een gepaste juridische structuur.

Expertisecentrum

“Als mijn kinderen voor miljoenen euro's schilderijen erven, dan wegen de successierechten die ze moeten betalen zo zwaar dat ze noodgedwongen een deel van de werken zullen moeten verkopen”, legt Van den Broek zijn bezorgdheid uit. En wie kan voorstellen hoeveel zijn werk tegen dan waard is?

Tegelijk kan hij niet zomaar zijn kinderen van dat probleem ontlasten door al zijn kunstwerken onder te brengen in een andere juridische structuur, want dan onterft hij zijn kinderen en dat mag wettelijk niet. Het is een muur waar volgens hem veel collega's op botsen. “Ik kan zo zeven oudere kunstenaars opnoemen van wie ik zeker weet dat ze niets geregeld hebben.” Juridische experts erkennen dat het hier en daar soepelder kan.

Het kabinet van Vlaams cultuurminister Sven Gatz (Open Vld) erkent de complexiteit bij beeldende kunstenaars. Daarom wordt verwezen naar de kersverse beslissing om M KHA aan te stellen als nieuw expertisecentrum voor beeldende kunstarchieven.

Artists' Estate, A Legacy, conferentie met medewerking van Kunstenpunt, NICC, Estate Philippe Vandenberg en Art Brussels, 19 en 20 april, Bozar, Brussel. kunsten.be.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.