Maandag 21/10/2019

Napoleon

Wat als de Fransen de Slag bij Waterloo gewonnen hadden?

Frankie Simon (m.), alias maarschalk Michel Ney, de rechterhand van Napoleon, tuurt naar de horizon bij de Leeuw van Waterloo. Hij is klaar voor de grote reconstructie. Beeld Tim Dirven

Napoleon Bonaparte was een brutale dictator die, zoals brutale dictators nu eenmaal doen, honderdduizenden mensenlevens achteloos over de kling joeg. Maar hoe zou de wereld eruitzien als hij, vandaag tweehonderd jaar geleden, niet in het zand van Waterloo gebeten had? Misschien wel veel beter.

'Melk.' Dat antwoorden kleuters wel eens spontaan als je hen vraagt wat de koe drinkt. Fout, haha. Zo is het evengoed mogelijk dat veel volwassenen zonder nadenken 'Napoleon' antwoorden op de vraag wie de Slag bij Waterloo gewonnen heeft. Dat is, zoals we allemaal behoren te weten, dus ook fout. Voor wie twijfelt, wordt het er morgen, exact tweehonderd jaar na de slag ten oosten van Brussel, nog eens goed ingeramd met een plechtigheid met veel Europese royalty en andere hoogwaardigheidsbekleders en de grootste re-enactment ooit van een veldslag.

De associatie tussen Napoleon en Waterloo is zo totaal dat je begrijpt waarom sommigen denken dat de Franse krijgsheer ook als winnaar de dag van 18 juni 1815 afsloot. In werkelijkheid leed Napoleon een catastrofale nederlaag, die hem binnen de maand zijn pas heroverde Franse troon zou kosten. Erger: naar schatting 30.000 Franse soldaten verloren het leven in Waterloo, nog eens tienduizenden werden krijgsgevangen genomen. Om nog te zwijgen van de ook aanzienlijke verliezen bij de feitelijke winnaars: dik 17.000 slachtoffers vielen bij de Britse troepen onder Wellington, nog eens 7.000 in het Pruisische kamp van maarschalk Blücher.

Wellington en Blücher wonnen dan wel, maar geen kat die nog weet hoe het uiteindelijk met deze 'helden' afliep. Ter info: Wellington werd een van de meest onpopulaire premiers uit de geschiedenis van het Britse Empire. De oude Blücher ging met pensioen, werd na zijn dood een nazi-held, van wie de grafkelder geplunderd werd door Russische troepen. Wel de iconische Napoleon in de pan gehakt, natuurlijk.

Beeld GETTY

Historische fictie

Stel - stél - dat het daar in Waterloo tweehonderd jaar geleden anders was uitgedraaid. Een erg grote waarschuwing is bij het vervolg van dit artikel aangewezen. We betreden nu het domein van de speculatieve geschiedschrijving. De geschiedenis is een opeenstapeling van feitelijke gebeurtenissen. Je kunt niet zomaar één steen uit die stapel trekken, zonder dat de hele constructie instort. Zoals het ook zinloos is om voetbalanalyses te maken vertrekkend vanuit het uitgangspunt dat een bal op de paal toch binnen was gegaan, want dan zou ook het daaropvolgende spelverloop helemaal anders zijn. Dit stukje is dus wat de VRT 'fictie binnen historische krijtlijnen' zou noemen. Historisch niet correct dus, wel leuk als gedachte-experiment.

Bon. Zou de wereld er helemaal anders uitgezien hebben als Napoleon, zoals het er toen die dag ook lange tijd naar uitzag, in Waterloo kon zegevieren? Het nuchtere, academische antwoord is: neen. Napoleon trok in juni juist noordwaarts naar (het toekomstige) België om daar het Britse en Pruisische leger het hoofd te bieden, nog voor ook de Oostenrijkers en Russen met een troepensterkte van een half miljoen manschappen arriveerden.

"Napoleon had misschien nog wel de Slag bij Waterloo kunnen winnen", zegt Bonaparte-biograaf Bart Van Loo. "Maar de oorlog tegen de geallieerde Europese regimes was voor hem uitzichtloos. Als hij de Britten en de Pruisen verslagen had, dan zouden de Russen en Oostenrijkers hem wel in de pan gehakt hebben. En anders nog wel andere mogendheden die het Franse imperialisme te vrezen hadden." Niks alternatieve geschiedenis dus.

Beeld GETTY

Leopold II

En toch is er ook een andere interpretatie mogelijk. Stel immers dat de geallieerden, danig onder de indruk van Napoleons verpletterende (hypothetische) zege in Waterloo, onderhandelingen hadden aangeknoopt met de Fransen, om tot een Europese machtsbalans te komen. Opnieuw pleit auteur Bart Van Loo voor realisme. "Waterloo is een prachtig verhaal over de onwaarschijnlijke comeback van een verbannen held, die toch tot staan wordt gebracht. Geopolitiek stelt de slag evenwel weinig voor. Het Congres van Wenen van 1814-'15, waarop de ancien régimes de Europese kaart hertekenden had dan al zijn beslag gehad. De revolutionaire vlam was dan allang gedoofd in Europa."

Toch zijn er ook historici die wel radicaler durven doordenken. "Als Napoleon keizer van Frankrijk was gebleven in de zes laatste jaren van zijn leven, dan zou de Europese beschaving daar onmiskenbaar baat bij hebben gehad", schrijft Andrew Roberts deze maand in het Smithsonian Magazine, het tijdschrift van de gelijknamige en gerenommeerde historische musea in Washington. Oprecht jammer dus dat Napoleon verloor.

Simon, te paard, bekwaamt zich met kroppen sla in het afhakken van hoofden. Beeld Tim Dirven

Zeker, Napoleon Bonaparte was een brutale dictator die honderdduizenden levens verspilde op slagvelden over geheel Europa. Maar de blijvende verspreiding van het revolutionaire Franse gedachtegoed van de Verlichting had miljoenen en miljoenen levens kunnen besparen.

Zo is het nog maar de vraag of in een Europa met in het hart een min of meer gedemocratiseerd en verburgerlijkt Frankrijk het kolonialisme zulke vreselijke en langdurige excessen had gekend. Kolonialisme bestond al voor en onder Napoleon, maar Leopold II bijvoorbeeld zou nooit koning geworden zijn, want België was wellicht nooit een onafhankelijke staat geweest. Dat scheelt alvast drie tot tien miljoen doden in 'de Congo' alleen.

Geen Eerste Wereldoorlog

Plots krijgt de grote huldiging die vandaag in Waterloo plaatsvindt een wrang kantje. Frankrijk wordt met de vinger gewezen omdat het enkel een ambassadeur afvaardigt naar de plechtigheid, terwijl andere landen koningen, prinsen of andere staatshoofden sturen. Misschien is de houding van Frankrijk wel de juiste, want wat vieren we vandaag precies? De restauratie van monarchistische regimes? Moet een democraat niet principieel de zijde van de republiek kiezen? Voor een keer hebben de afwezigen misschien wel gelijk.

Om deze gedachte maar meteen radicaal door te drijven: was er wel ooit een Eerste Wereldoorlog geweest als Waterloo in brede zin anders was gelopen? Precies het herstel van de oude monarchieën op het Congres van Wenen zou die regimes honderd jaar later fataal tegen elkaar in het harnas jagen. Een succesvol post-revolutionair Frankrijk had ook burgers in andere landen kunnen inspireren om hun ondemocratische en oorlogszuchtige koningen, keizers en tsaren omver te werpen voor er een wereldoorlog van kon komen.

Nu we toch met grote stappen snel thuiskomen: wordt in het huidige Europa de op geen enkele manier met Napoleon te vergelijken Griekse premier Tsipras toch niet om exact dezelfde reden afgestopt als Napoleon in het oude Europa? Uit vrees namelijk dat burgers tot het gevaarlijke besluit zouden komen dat er wel een alternatief mogelijk is.

Het is een gedachtegang die de Gentse professor geschiedenis Gita Deneckere al te bar wordt. "Napoleon was geen revolutionaire democraat. Hij was een autocraat die net zo min van democratische tegenspraak hield. Hij had zich zelf tot keizer gekroond, hield luxueus hof in Parijs, wou evengoed een dynastie stichten en had grote imperiale ambities. Hij was misschien geen Leopold II, maar in Egypte ging het er onder zijn regime ook niet lief aan toe."

Andrew Roberts is wel een enthousiaste believer. "De reactionaire Heilige Alliantie van Rusland, Pruisen en Oostenrijk zou niet in staat geweest zijn om liberale constitutionele bewegingen in Spanje, Griekenland, Oost-Europa en elders de kop in te drukken; de druk om Frankrijk te volgen in het afschaffen van de slavernij in Azië, Afrika en de Caraïben zou gestegen zijn; de voordelen van meritocratie tegenover feodalisme zouden meer tijd krijgen om door te dringen in de wereld; Joden zouden niet weer in hun getto's gedrongen zijn in de Pauselijke Staten, waar ze een gele ster moesten dragen."

Beeld GETTY

Europese voorvader

Napoleon als de verre voorvader van de huidige Europese Unie? Het is een interpretatie die je ook bij de eurokritische Britten wel eens aantreft. Zij het dat het dan niet als compliment bedoeld is. Ze zien in Napoleon een voorafspiegeling van een gedwongen Europese eenmaking, waartegen de Britten manmoedig ten strijde trekken, nu in Brussel, toen 35 kilometer verderop.

Ook die interpretatie gaat professor Deneckere veel te ver. "Het omgekeerde is eerder waar. Juist in het streven naar een machtsbalans van het Congres van Wenen herken je de eerste contouren van het latere eengemaakte Europa. De Britten, Russen, Oostenrijkers en Pruisen waren natuurlijk conservatieven, maar bekijk je het vanuit hun oogpunt, dan wilden zij toen al continentale vrede, en was het het oorlogszuchtige Frankrijk dat daartoe moest gestopt worden."

We moeten dus een beetje dimmen met Napoleon-nostalgie. Gelukkig zijn er nog historisch vaststelbare feiten die het belang van de Napoleontische periode voor de latere Europese rechtsstaten aantonen. Zonder Napoleon immers geen 'code Napoléon', het ook in ons land nagevolgde eengemaakt burgerlijk wetboek. Zonder Napoleon geen gelaïciseerd onderwijs en geen Sorbonne. Zonder Napoleon geen Raad van State en geen Rekenhof. Maar zonder Napoleon ook geen flaneren langs de Seine-oevers, geen Arc de Triomphe, geen Quai d'Orsay en geen Louvre.

Kom daar maar eens om, hertog van Wellington.

Beeld GETTY
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234