Maandag 25/05/2020

Wat als de EU in 2018 ophoudt te bestaan?

29 mei 2013. Guy Verhofstadt bezoekt in Etterbeek de eerste futuristische tentoonstelling over het leven in de voormalige Europese Unie. Met de blik van 2063 kijkt hij in dit 'Huis van de Europese Geschiedenis in Ballingschap' terug op het versplinterde Europa. Ergens in het donker ligt een brief aan een man die zelfmoord pleegde tijdens de Grote Recessie. De politicus wordt deel van de tragedie.

Net voor enkele straten verder de Europese Commissie haar omstreden landenaanbevelingen oplegt aan België en andere lidstaten wandelt Guy Verhofstadt woensdag in de Etterbeekse Kloktorenstraat een voormalig schoolgebouw binnen. Hij neemt er plaats in de wachtkamer. Luttele ogenblikken later wandelt hij vijftig jaar later een donkere gang binnen. Om de hoek groeit een torenhoge stapel papierwerk letterlijk door vloer en plafond heen. Het verstikkende gevoel dat elke bezoeker in deze ruimtes naar de keel grijpt symboliseert het bureaucratische doolhof van de EU, waarvan de dramatische geschiedenis hier in het Domo de Europa. Historio en ekzilio is uitgebeeld op drie verdiepingen, in kamertjes vol artefacten en documenten.

Theaterregisseur Thomas Bellinck bouwde een jaar lang aan deze indrukwekkende, futuristische, terugblik op ons tijdsgewricht vanuit het jaar 2063. Naast Nederlands, Frans en Engels zijn de bijschriften in het Esperanto, de idealistische eenheidstaal die nooit doorbrak omdat Europa ten onder ging aan zijn Babelse spraakverwarringen. De denkbeeldige genadeslag volgt volgens Bellinck in 2018, het jaar waarin de EU desintegreerde. "Kort nadat de Lange Vrede was ingeruild voor de Grote Recessie" en Europese democratieën waren vervangen door technocratische "democraturen". "Onzekerheid verscheurde het integratieproject van het oude continent", lezen we. "De macht verplaatste zich van West naar Oost."

Verhofstadt kijkt nu naar een vergeelde affiche van de Nobelprijs voor de Vrede, in 2012 aan de EU opgedragen. Vlekken tastten de cartoon aan. Je denkt spontaan aan schandplekken zoals de voorbije Balkanoorlogen en het Syrische conflict, waar EU-politici en -diplomaten te laat of geen antwoord op vonden. Verhofstadt denkt ook aan jongeren voor wie het belang van de duurzame Frans-Duitse vrede een te vaag concept is geworden. "Het idee dat we al zestig jaar vrede kennen is geen argument meer vandaag om jongeren voor het Europees eenheidsproject te winnen. Daarom moeten we het Europese narratief veranderen."

Aartsmoeilijk is dat wel, want elke EU-top in de jaren 2012 en '13 eindigt met besluiten in een jargon vol financiële acroniemen - ESM! CRR/CRD IV! SSM! - terwijl de burger duizelt van één cijfer: de stijgende jeugdwerkloosheid. "Het dominante narratief vandaag zou dezelfde analyse moeten maken als de eurosceptici, maar in de oplossingen een diametraal spiegelbeeld voorhouden", zegt de liberaal. "De oplossingen bestaan. We moeten ze enkel durven poneren. Het gevaar nu is dat de kritiekloze houding tegen de huidige EU-leiders leidt tot de perceptie dat er slechts één dikke Europese brij is, waar alleen de eurosceptici tegen ingaan."

Lengte van bananen

De burgers begrepen in 2018 hun leiders niet meer. Toen historici enkele jaren daarna de dossiers uit het verlaten Berlaymontgebouw droegen vonden ze anderhalve ton EU-wetgeving, 311.000 pagina's, dubbel zoveel als in 2005. Brussel dicteerde 80 procent van de wetten, maar de Europeanen krabden zich in de haren bij het lezen van betuttelende richtlijnen - door Bellinck ingekaderd aan de muur - die de lengte van bananen (min. 27 mm, max. 14 cm), tomaten en preistengels bepalen. Een gimmick? Nauwelijks. Eind mei 2013 trok een EU-commissaris na luid protest een regeltje in dat restaurants verbood merkloze olijfolie op tafel te zetten. Zijn administratie voerde de verplichting eerder in onder druk van een speler uit de Europese lobbymachine, hier uitgebeeld in een kamer vol visitekaartjes.

Lachend merkt Verhofstadt er ook een doosje snus op, een verwijzing naar het lobbyschandaal rond de Zweedse fabrikant van kauwtabak die het vertrouwen in de Commissie ondermijnde in aanloop naar de verkiezingen van '14.

De kiezers van toen waren vooral vernietigend voor de Austerity, de bezuinigingen waarmee Brussel zijn zuidelijke lidstaten knechtte als kolonies. "De behandelingen bleken erger dan de kwaal." Kop van Jut was de Duitse bondskanselier Angela Merkel. Haar beeltenis is hier verwerkt in een citroenpers, afkomstig van een Duitse artiest die ze in 2012 tegen 30 euro per stuk online verkocht. In heel Europa, dat wel. Dankzij de interne markt.

Is dit het zure beeld dat onze kinderen zullen onthouden van 'das Mädchen'? Verhofstadt laat zich niet verleiden tot voorspellingen. "Dat weet ik niet, dat valt te bezien", zegt hij behoedzaam, maar ook al gebiologeerd door een soort Mendeljev-tabel over de instellingen. "Een mooie, organische, manier om de EU uit te beelden. Het toont ook de enorme complexiteit van de huidige structuur aan. Dit bewijst dat ook rationele zaken verheven kunnen worden tot kunstwerken met een betekenis. Daarom is dit huis meer een performance dan een museum, een tragedie."

Zoals Europa zelf? Waarin we allemaal acteurs zijn die mee de afloop bepalen? Verhofstadt knikt. "Het is nochtans zeer belangrijk om er aan deel te nemen." Beseffen we dat dan niet te weinig? "Ja, veel te weinig", zegt hij beslist. "We zouden allemaal zoals hier op een andere manier naar onze geschiedenis moeten leren kijken. Dit huis vertelt wat verloren kan gaan, leert je terugblikken op Europa zoals je kijkt naar een overleden familielid, van wie je zijn goede en slechte kantjes tegen elkaar afweegt."

Aan zwarte bladzijden is er helaas geen gebrek. Hoewel er beduidend meer waren in het Europa van de natiestaten zag ook de EU haar laatste hoofdstuk er door afgesloten worden. Met een figuratief doek brengt Bellinck fascistische en communistische dictaturen in herinnering - van Hitler tot Ceaucescu, van Franco tot de Griekse kolonels en Milosevic. In de laatste periode, die van de 'democraturen' die leidden tot de desintegratie van 2018, zou ook de huidige Hongaarse leider Viktor Orban niet misstaan. Op een nabije muur prijkt een eigentijdse swastika van Chrysi Avgi, de gewelddadige Griekse neonazipartij Gouden Dageraad. "Dit is geen sciencefiction", zegt Verhofstadt, zichtbaar bezorgd.

Angst voor verlies

Griekenland maakte in 2012-'13 niet alleen de diepste politieke en economische crisis van Europa mee, het betaalde ook de zwaarste menselijke prijs. De Europese zelfmoordgolf, die van 2009 tot 2015 zou duren, lezen we hier, sloeg er ongemeen hard toe. Zo benam de gepensioneerde Dimitris Christoulas zich in april '12 op het Syntagmaplein, in het hart van Athene, van het leven uit protest tegen de trojka. In Italië ontstond het fenomeen van de 'crisisweduwen'. "Of het nu ging om hun woning, bedrijf, werk of geld, de angst voor verlies werd veel EU-burgers fataal", leest een opschrift. "Zelfs toen de Europese droom al lang was vervaagd zou het debat over schuld en verantwoordelijkheid van de zelfmoordgolf nog lang blijven woeden."

Dan verdwijnen Verhofstadts stappen in de duisternis. Hij is de aardedonkere zolderkamer binnengestapt. Alleen in het midden schijnt zonlicht uit een nis in het dak op de grond. Daar ligt een brief. Een pakkende afscheidsbrief, die verwijst naar een ideale wereld "zonder banken en leningen, waar serres warm zijn en de planten groeien". Hij is door Bellinck opgedragen aan zijn overleden vriend Lucas, die zelfmoord pleegde door de schuldencrisis, die hem in een uitzichtloze situatie stortte. Verhofstadt maakt een knieval om de laudatio te lezen. "Ook dit is een realiteit", zucht hij. Bellinck: "Voor mij is deze tentoonstelling ook een eerbetoon aan zij die achterblijven. Ik wou een monument voor mensen die nooit een monument zullen krijgen."

In de allerlaatste ruimte breekt door de panoramische ramen de zon door, aan de horizon weerspiegeld in de Commissiegebouwen. Bellinck wacht er als barman zijn bezoekers op, om het debat aan te gaan over zijn vooruitziende terugblik.

Verhofstadt is onder de indruk. "Beangstigend realistisch", zegt hij. "Misschien maar één kans op duizend dat het desintegratiescenario werkelijkheid kan worden, maar het kan. Dit is een waarschuwing. Het mogelijke catastrofescenario wordt in beeld gebracht op een originele manier. Iedereen zou dit moeten zien, ook EP-leden en commissarissen."

Met een kwinkslag vraagt Verhofstadt of hij zelf nog iets bij de tentoonstelling mag voegen. "Kan je een exemplaar van mijn boek Voor Europa!(een passioneel pleidooi voor een democratischer en efficiënter federaal Verenigde Staten van Europa dat hij schreef met Daniel Cohn-Bendit, mr) op het einde aan een draadje ophangen? Vorige week is er een editie verschenen in het Grieks. Dat zou passend zijn, met als commentaar voor 2063: "Op het einde was er nog een kleine tegenbeweging die gepoogd heeft het tij te keren. Dit exemplaar werd gevonden in een Atheense kelder..."

(gekscherend, maar dan ernstig) "Ik zal maar optimist blijven zeker? Er komt volgens mij een tegenmobilisatie, tegen de eurosceptici op gang. Volgens mij zal die veel belangrijker zijn in de verkiezingen van 2014 dan men denkt. Een voorbeeld. In Groot-Brittannië kwam er gisteren een nieuwe peiling uit. Daaruit bleek dat de eurosceptici van UKIP 27 procent haalden, Labour 23 procent, de Conservatieven 21 procent. Maar de pro-Europese LibDem halen ook al 18 procent, terwijl ze normaal slechts rond 10 procent schommelen. Of nog, gisteren was ik in Parijs, waar jongeren hun 'Rethinking Europe'-project voorstelden. De pro-Europese tegenbeweging zegt vandaag: ook wij hebben deze situatie niet gewild, dit is niet ons Europa."

Domo de Europa historio en ekzilo, Kloktorenstraat 22, 1040 Etterbeek, tot 14.6. Reserveren nodig. www.kvs.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234