Zaterdag 23/01/2021

Focus

Wat als alle Afrikanen nu eens welkom waren?

Een boot met meer dan 200 vluchtelingen op de Middellandse Zee.Beeld EPA

Open grenzen: ook na duizenden doden in de Middellandse Zee blijft het een politiek taboe om te suggereren dat het misschien toch beter zou zijn om Afrikaanse migranten legaal in Europa te laten werken. Nochtans berekenden onderzoekers van de Wereldbank en OESO dat open grenzen voor een gigantische economische boost van honderden miljarden kan zorgen.

Is dat mogelijk? Een wereld zonder grenzen waarbij iedereen kan beslissen op welke plaats hij/zij wil leven, werken en een toekomst uitbouwen? Een wereld zonder visa, douanes en prikkeldraad? Een situatie waarbij de honderden Eritreeërs, Malinezen en Somaliërs die deze week in de Middellandse Zee verdronken op een veilige manier naar Europa kunnen reizen om er aan de slag te gaan als winkeldame, dokter of carwashbediende?

Wie het opengrenzenthema aansnijdt, wordt al snel weggezet als onwetende, onverantwoorde, naïeveling. Deels terecht, misschien. Want er zijn behoorlijk wat argumenten waarmee je het opengrenzenidee aan het wankelen kan brengen: ons socialezekerheidssysteem zal onder de druk van al die nieuwkomers bezwijken, de vreemdelingenhaat in onze Europese samenlevingen zal ontsporen.

Maar laten we de kritische kanttekeningen voor het einde van dit artikel reserveren en eerst doorgaan op de voordelen van een opengrenzenaanpak. Die voordelen worden trouwens niet aangedragen door intellectuele hippies maar door de studiediensten van de Wereldbank en de OESO. De gemeenschappelijke conclusie van al deze onderzoeken is dat open grenzen een nooit geziene economische boost kunnen opleveren, waarvan zowel de migrant, het bestemmingsland als het land van herkomst zullen genieten.

Afhankelijk van de studie wordt de groei van het wereldwijde bnp geschat op 67 tot 172 procent. Als de geïndustrialiseerde landen 5 procent meer migranten toelaten, zal dat de mondiale welvaart met 300 miljard doen toenemen. Opmerkelijk: volgens deze studies leveren zowel geschoolde als ongeschoolde migranten een bijdrage tot deze economische groei.

Recente OESO-onderzoeken zijn even optimistisch. Zo zorgt de komst van nieuwkomers voor een vitalisering van de vergrijzende arbeidsmarkt. Immigranten vinden meestal werk en daardoor verhogen ze de fiscale opbrengsten. Hier voegen de OESO-onderzoekers meteen aan toe dat landen als België en Frankrijk nogal wat opportuniteiten laten liggen.

Beeld Charlotte Dumortier

"Een stimulering van de werkgelegenheidsgraad bij immigranten zal tot fiscale winsten leiden die kunnen oplopen tot 0,5 procent van het bnp. De meest immigranten komen niet voor de sociale voordelen maar om te werken en om hun levens en die van hun families te verbeteren. Pogingen om immigranten beter te integreren, moeten dan ook gezien worden als een investeringen en niet als een kost."

Verder wijzen OESO-onderzoekers op een effect dat volgens hen niet onderschat kan worden: immigranten brengen nieuwe ideeën en zorgen voor inventiviteit. Dat geldt zeker voor geschoolde arbeidskrachten "die research, technologische vooruitgang en innovatie aanzwengelen". Maar ook lager geschoolde migranten zorgen voor nieuwe ideeën op de werkvloer, met name in sectoren als horeca, textiel en gezondheidszorg.

Christiane Timmerman, directeur van het Centrum voor Migratie- en Integratiestudies van de Universiteit Antwerpen: "De studies over de macro-economische aspecten van een openmigratiebeleid zijn eensluidend: de voordelen zijn reëel. Wel moet er een belangrijke kanttekening geplaatst worden: voor de lagere echelons van de arbeidsmarkt is open grenzen een minder positief verhaal: aan de onderkant van de samenleving komen nieuwe arbeiders vaak in concurrentie met autochtone arbeiders."

Heen-en-weerbeweging

Naast economische argumenten halen voorstanders van open grenzen nog een ander belangrijk element aan: als de hoge muren rond de westerse wereld wegvallen, zullen migranten sneller beslissen om na enkele jaren terug naar hun land te keren. Dat is de stelling van Doug Massey, professor aan de Princeton University. Massey, die een langetermijnstudie deed van migratie aan de Mexicaanse grens. Hij constateerde dat er decennialang een natuurlijke heen-en-weerbeweging was tussen beide landen.

Jaarlijks verhuisden 450.000 Mexicanen tijdelijk naar de VS om er te werken, behoorlijk te verdienen en na een tijdje terug naar hun land te keren. In Californië was er meer dan genoeg werk voor al deze buitenlandse arbeiders. Maar toen bouwden Amerikaanse politici een hoog en peperduur hek aan de grens waardoor veel Mexicanen besloten om zich permanent in de VS te settelen, ook al moesten ze daarvoor jarenlang in de illegaliteit leven.

Massey: "Migranten reageerden heel rationeel op de toegenomen kosten en risico's die gepaard gingen met een grensovergang. Ze besloten om het aantal overgangen te minimaliseren. Maar ze deden dat niet door in Mexico te blijven en hun migratieambities op te geven. Mexicanen staken voortaan slechts een keer de grens over om vervolgens zo lang mogelijk in de VS te blijven."

Christiane Temmerman: "Hoe meer westerse landen investeren in het voorkomen van illegale migratie, hoe slechter de resultaten. Als immigranten voor hun tocht naar het rijke Westen veel geld moeten neertellen en grote risico's moeten nemen is de kans dat ze ooit nog naar hun land terugkeren erg klein."

De Belgische migratie-expert Johan Wets (Hiva) wijst erop dat zich in Europese landen als Frankrijk soortgelijke evolutie voordeed. "In het verleden had Frankrijk in zijn vroegere kolonies bureaus voor tijdelijke migratie. Een Senegalees kon zich in Dakar aanmelden en kreeg dan het recht om een half jaar in Frankrijk te werken.

Na zijn verblijf moest die Senegalees zich dan in hetzelfde kantoor afmelden waarna hij een half jaar later opnieuw het recht kreeg om in Frankrijk te gaan werken. Dat systeem werkte behoorlijk, maar kreeg veel kritiek van mensenrechtenorganisaties omdat die vonden dat Afrikanen hetzelfde arbeidsstatuut verdienden als Fransen. Het systeem is ondertussen afgevoerd."

Het gevolg: in Frankrijk leven aan de onderkant van de samenleving vele duizenden mensen zonder papieren.

Beeld EPA
Beeld EPA

Misschien wel een van de sterkste argumenten van de voorstanders is dat er in deze wereld al enkele jaren een groot experiment loopt inzake open grenzen: namelijk de Europese Unie. Burgers uit het voormalige Oostblok kunnen tegenwoordig zonder visum of arbeidsvergunning aan de slag in andere EU-lidstaten. Dat leverde geen grote maatschappelijke schok op.

"Integendeel", zegt VRT-journalist en Polen-expert Marc Peirs. "Over het algemeen kunnen we hier spreken van een succesverhaal; een win-winsituatie. "Neem nu het stadje Siemiatycze. In de jaren negentig werd vanuit deze plaats een rechtstreekse buslijn naar Brussel ingericht. Bijna alle inwoners deden hun tour of duty als poetsvrouw of schilder en keerde terug met een mooie som geld die geïnvesteerd werd in kwaliteitshuizen, onderwijs en infrastructuur. Siemiatycze is nu een rijke stad met een eigen sportstadion en een privéstrand aan de rivier. Dit is slechts een voorbeeld van wat er op macroniveau met Polen is gebeurd."

Belgische studies naar de economische voordelen van tijdelijke migratie uit de Midden-en Oost-Europese landen zijn eerder schaars. Maar een onderzoek van het Nederlandse SEO-onderzoeksbureau over tijdelijke arbeidsmigranten is duidelijk: "Een tijdelijke migrant uit de landen van Midden- en Oost-Europa levert de schatkist 1.800 euro meer op dan hij opbrengt. 200.000 tijdelijke migranten leveren in totaal zo'n 364 miljoen euro op."

Sociale cohesie

En dan nu de gevaren van een opengrenzenbeleid. Migratie-experte Timmerman: "Grote vraag is welke impact een grotere instroom van migranten zal hebben op de sociale cohesie binnen onze samenleving. Kan onze maatschappij een situatie aan waarbij extra nieuwkomers andere gewoontes en attitudes binnenbrengen? De economische voordelen van open grenzen zijn te meten, maar de mogelijke negatieve impact op de cohesie: dat is veel moeilijker te voorspellen."

Nog een belangrijke reserve: kan onze sociale welvaartsstaat de komst van extra migranten wel aan? Ive Marx van het Centrum voor Sociaal Beleid Herman Deleeck. "We moeten onder ogen zien dat er limieten zijn op hoeveel migratie we kunnen verwerken. In tegenstelling tot de VS zijn onze economieën niet zo goed in het absorberen van arbeidskrachten met een migratieachtergrond. Dat komt onder andere omdat we hoge minimumlonen hebben en relatief weinig mensen met een tijdelijk arbeidscontract. Er heerst een consensus dat er aan de onderkant van de arbeidsmarkt geen segment van laag betaalde jobs mag komen zoals in de VS. Wij willen geen duale samenleving met tweederangsburgers."

Het is een stelling waarbij Marc Peirs een vraagteken wil plaatsen. "Ik denk niet dat arbeidsmigranten zich veel aantrekken van die discussies over tweederangsburgers. Toen Poolse arbeiders nog in een grijze zone moesten werken, had je die discussie ook. Bepaalde Belgische politici waarschuwden voor de gevaren van laagbetaalde arbeiders uit het voormalige Oostblok die een sociale onderkaste zouden vormen. Ik ken geen enkele Poolse arbeider die zich ook maar iets aantrok van dat debat. Zij kwamen naar hier om te werken en geld te verdienen."

De Nederlandse auteur Rutger Bregman drukt het nog veel scherper uit en wijst erop dat Afrikanen in Europa in enkele maanden tijd meer kunnen verdienen dan hun hele leven in Afrika. "Maar creëren we zo geen onderkaste van tweederangsburgers? Inderdaad, dat doen we. Maar vraag het ze zelf. 'Waar zit je liever: een paar jaar in Nederland op de tweede rang, of de rest van je leven op de eerste in Burundi.'"

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234