Woensdag 04/08/2021

Was getekend: Adolf Hitler

Konrad 'Conny' Kujau

(1938-2000)

Zijn vervalserstalent bezorgde hem wereldroem, maar leverde hem ook een abonnement op de gevangenis op: Konrad Kujau, die in 1983 vriend en vijand perplex deed staan met zijn vervalste dagboeken van Hitler. Als kind al bootste hij handtekeningen van DDR-politici na, en tot het einde van zijn leven bleef hij die roeping trouw, door onder meer kopieën te maken van doeken van beroemde schilders als Picasso en Chagall. Dinsdagavond overleed hij in Stuttgart, 62 jaar oud, aan de kanker die al sinds de jaren tachtig in zijn lichaam woekerde.

'Hitlers Tagebücher!", kopte het Duitse weekblad Stern in april 1983, in de waan dat de 63 dagboekdelen waarop de redactie zopas de hand had kunnen leggen, ook daadwerkelijk door wijlen de Reichsführer waren geschreven. Naar verluidt zou het tijdschrift voor de met Adolfs handschrift bezoedelde pagina's ruim 190 miljoen frank veil hebben gehad. Nooit eerder had een vondst van oud papier zoveel opschudding verwekt en Stern roffelde zich al op de borst met wat het de 'grootste journalistieke scoop van de eeuw' noemde... "Een document dat van wereldhistorische betekenis is en ertoe zal leiden dat de biografie van de Duitse dictator en de geschiedenis van de nazi-staat grotendeels zal moeten worden herschreven." Voor minder deed het blad het niet.

De inhoud van de dagboeken wás inderdaad verbluffend en tegelijk verre van onschuldig: ze plaatsten de fascistische dictator in een menselijker daglicht en gaven daarmee zuurstof aan de these dat nazi-bonzen niet altijd op de hoogte waren geweest van de gruwelpraktijken die onder hun bewind plaatsvonden. Een fraai staaltje daarvan was het fragment waarin Hitler hemzelve commentaar gaf op de gebeurtenissen in de Kristallnacht, de beruchte nacht waarin 7.000 joodse winkels, woningen en synagogen door de bruinhemden werden geplunderd en in brand gestoken: "De rellen tegen joden lopen hoog op. Wij kunnen niet dulden dat enkele heethoofden onze economie schade toebrengen door voor miljoenen en miljoenen te vernielen aan glas alleen", heette het in een strak handschrift. "Ik heb bericht ontvangen van enkele zeer te betreuren excessen jegens joden door mensen in uniform. Op sommige plaatsen zijn joden doodgeslagen en anderen hebben zelfmoord gepleegd. Zijn deze mensen gek geworden? Wat zullen ze in het buitenland zeggen? Zal onmiddellijk de nodige orders geven." Het verhaal achter de ontdekking van de dagboeken leest als een romantisch, zij het ietwat zwartgeblakerd jongensboek. Stern-reporter Gerd Heidemann zou tien jaar lang naar de notities gespeurd hebben, een queeste die begon toen hij in 1973 de Carin II kocht, het jacht van ex-rijksmaarschalk Herman Göring. Aan boord kreeg hij bezoek van diverse gewezen nazi-prominenten die belust waren op een dosis 'jeugdnostalgie'. Bij een van die gelegenheden zou SS-generaal Wilhelm Monke hem verteld hebben over een JU 352-vliegtuig, dat op 21 april 1945 nabij Dresden was neergestort en de kostbare documenten aan boord had gehad. Heidemanns fascinatie voor het extreme nationalisme van het Derde Rijk zou de reporter vervolgens via omzwervingen door Oost-Duitsland, Oostenrijk, Spanje en zelfs Zuid-Amerika naar Zwitserland hebben gebracht, waar hij opeens oog in oog stond met de grote schat: de dagboeken van Adolf Hitler, netjes opgeborgen in een bankkluis.

Dat alles leek zo geloofwaardig dat zelfs Wolf-Rüdiger Hess, zoon van de voormalige nazi-bons Rudolf Hess, zich geroepen voelde te verklaren dat hij in de echtheid van des Führers vermeende geschriften geloofde. De ontnuchtering werd de Stern-directie als een klamme vaatdoek in de nek geslagen toen historici links en rechts sterk begonnen te twijfelen aan de authenticiteit van Hitlers ontboezemingen. Deskundigen van het toenmalige West-Duitse ministerie van Binnenlandse Zaken stelden vast dat papier, inkt noch de voor de verzegeling van de dagboeken gebruikte koordjes uit de periode van het Derde Rijk dateerden. Charles Hamilton, 's werelds grootste deskundige op het gebied van handschriften, deed er nog een schepje bovenop: "Er zijn enkele typische kenmerken die duidelijk maken dat het om een vervalsing gaat. Er is in het schrift geen enkele variatie, dat is één. De vervalser heeft één letter 'r' van Hitler genomen en die eindeloos op dezelfde manier gekopieerd, terwijl Hitler zijn 'r' varieerde. Op sommige punten is het schrift onzeker, alsof de vervalser zich onzeker voelde. Het is soms bibberig, een kenmerk van het langzaam overschrijven. De woorden en de regels staan te ver uit elkaar - Hitler schreef erg compact. Hij neigde er bovendien toe woorden die hij wilde benadrukken met een krachtiger hand te schrijven. Ook dat gebeurt niet in de dagboeken."

Maar de grootste fout maakten de vervalsers met de keuze van het papier voor het dagboek: grof papier dat je in elke winkel kon krijgen. "Voor Hitler was het beste nog niet goed genoeg. hij zou nooit dit lelijke papier hebben gebruikt."

Het speurwerk naar de man achter de kunstzinnige vervalsing leidde al vlug naar Konrad Fischer, een winkeliertje dat in Stuttgart nazi-memorabilia verkocht. Met het schaamrood op de kaken zag de directie van Stern de oplage van het blad met 200.000 exemplaren dalen. De Koude Oorlog was nog zo alomtegenwoordig dat Stern-directeur Henri Nannen er prompt de DDR van beschuldigde de vervalste dagboeken in het Westen te hebben laten opduiken om politieke onrust te zaaien. Maar ook de Russen noemden het 'een daad van politieke sabotage, die alleen de neo-nazi's een nieuwe impuls gaf'.

Konrad Kujau, want zo luidde natuurlijk Fischers werkelijke naam, zag zich veroordeeld tot 4,5 jaar cel. Drie daarvan zou hij daadwerkelijk uitzitten. Met de leepheid eigen aan een 'geniale vervalser' - zo noemde hij zich trots tegenover al wie het horen wilde - had Kujau er wel voor gezorgd dat zijn rekening verder aan kon dikken terwijl hij zij jaren bromde. Van de 190 Stern-miljoenen zouden er 116 spoorloos verdwijnen.

Na zijn vrijlating blijft Kujau - Conny voor de vrienden - niet bij de pakken neerzitten, daar heeft hij nu eenmaal het temperament niet voor. Zijn talent is zo manifest dat het zelfs de Duitse overheid in het oog springt. Zo doet het parket van Stuttgart geregeld een beroep op zijn diensten, bijvoorbeeld om aan te tonen dat een cheque van bijna 46 miljoen met chemische middelen is vervalst. Een van Conny's kunststukjes, een 'verbeterde' versie van het Duitse volkslied in het handschrift van de 19de-eeuwse componist Hoffmann von Fallersleben, krijgt hij zelfs verkocht aan de voormalige minister van Cultuur.

Ondanks zijn ogenschijnlijke Salonfähigkeit, rispen de duistere kantjes van zijn persoonlijkheid nog geregeld op. Vorig jaar nog kreeg hij een loodzware boete toen de politie in zijn appartement vervalste rijbewijzen aantrof. Hij laat zich ook opmerken door in een café een halfautomatisch geweer af te vuren, en wordt ervan beschuldigd niet minder dan zeven illegale wapens in zijn bezit te hebben. "U hebt duidelijk een fascinatie voor al wat illegaal is", merkt de rechter eufemistisch op.

In de laatste jaren van zijn leven doet Kujau nog een - weinig succesvolle - gooi naar de burgemeestersjerp van Stuttgart. Hij opent een restaurant en vult zijn inkomen verder aan met kopieën van schilderijen van beroemde schilders zoals Dali, Picasso en Chagall. Met zijn gebruikelijke tongue in cheek beschrijft hij deze kopieën als "nieuwe interpretaties". Ook daarvoor loopt hij geldboetes en gevangenisstraffen op, maar gepokt en gemazeld in het vervalsersvak als hij is wordt hij op den duur wel zo voorzichtig dat hij zijn kopieën discreet met zijn eigen naam ondertekent. 'Rembrandt en Kujau', staat dan op zo'n doek te lezen, en de imitatie is zo meesterlijk dat zijn klanten er met de glimlach tot een miljoen frank voor over hebben. "Ik ben een genie", toetert een niet geheel van zelfvoldaanheid gespeende Conny. "Ik schilder wat de grote meesters op doek zouden hebben gezet mochten ze daar de tijd voor hebben gehad. Het zijn aanvullingen van de hiaten in de beeldende kunst."

Jean-Paul Mulders

Vervalser Konrad Kujau kroop moeiteloos in de huid van Hitler. 'Stern' trapte in de val en publiceerde de vermeende dagboeken van de Führer, maar het bedrog kwam uit. Waarop concurrent Der Spiegel lachend triomfeerde

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234