Zondag 17/11/2019

Wantrouwig

Als Hobbes ergens bang voor was, dan was het de complete ordeloosheid

Het bekendst is hij gebleven om een uitspraak die de basis van zijn politieke filosofie vormt: "homo homini lupus", de mens is voor de mens een wolf. Als de mensen hun diepe wantrouwen jegens elkaar niet zouden organiseren, zou het leiden tot "een oorlog van allen tegen allen" - nog zo'n beroemde uitspraak van hem.

De Engelse filosoof Thomas Hobbes (1588-1679) lijkt bepaald niet een vrolijke Frans met wie je aan het eind van een vermoeiende dag even een pintje gaat pakken in een buurtcafé, om het leven weer even snel op hoger plan te krijgen. Hij heeft meer de trekken van een ridder van de droevige figuur, een hypochonder die somber de wereld in staart en mismoedig aan zijn watersoepje lepelt.

Toevallig hebben we uit de eerste hand een beschrijving van Hobbes' dagelijkse leven, en wel van zijn vriend John Aubrey. Daar rijst een heel ander beeld van de filosoof op: iemand die verslaafd is aan muziek, van literatuur houdt, een verwoede wandelaar is, liever vis dan vlees eet, nog op zijn vijfenzeventigste tennis speelt, waarna hij graag 'gewreven' wordt (rubbing, de zeventiende-eeuwse variant van masseren), na het eten een pijpje rookt, graag zo luid mogelijk zingt omdat hij denkt dat dat goed is voor zijn longen en dus voor zijn gezondheid, niet afkerig is van dronkenschap omdat hij dan zo lekker kan overgeven, en zijn kale hoofd alleen maar hinderlijk vindt omdat het een ideale landingsplek voor vervelende vliegen is.

Al met al, concludeert Aubrey, was hij een "opgewekte melancholicus". Een opgewekte melancholicus! Als mijn vrienden en kennissen zich mij na mijn verscheiden zo zouden herinneren en het ook nog zo glorieus zouden uitdrukken, heb ik bij voorbaat al vrede met mijn dood. Zo geleefd te kunnen hebben en zo herinnerd te worden!

Hobbes was bepaald ook niet een huismus. Hij was voor zijn tijd bereisd, maakte een aantal reizen naar het vasteland van Europa en heeft Galileo Galilei en Descartes ontmoet. Hij wist dus wat er in de wereld aan de hand was.

Hij wist in elk geval wat er politiek in Engeland gaande was, want in de loop van zijn leven heeft hij meer dan eens in binnenlandse aangelegenheden (de monarchie, de macht van de kerk) zijn partijtje meegeblazen op een manier die hem veel vijanden opleverde; hij is zelfs Engeland een tijd ontvlucht om aan mogelijke vervolging te ontkomen.

Hoewel hij zich over allerlei mogelijke onderwerpen heeft uitgelaten, vooral filosofische (hij schreef in het Engels en het Latijn, anno 2005 is een deel van zijn werk nog altijd niet uitgegeven), is hij vooral bekend gebleven om zijn Leviathan - alleen de titel van zijn hoofdwerk, een verwijzing naar de machten van het boze in de bijbel, kon zijn vijanden al tot buitensporige woede brengen. Met name het deel over de politiek is altijd de aandacht blijven trekken.

Van nature zijn de mensen volgens Hobbes gelijk. In de natuurtoestand, de toestand zonder enig gezag, wil ieder mens zichzelf handhaven, hij vecht voor zijn lijfsbehoud. Daardoor ontstaat een gevecht van allen tegen allen, en het leven wordt "solitary, poor, nasty, brutish and short", om het in zijn eigen woorden weer te geven. Recht of onrecht bestaat niet, er bestaat alleen strijd.

De mensen kunnen alleen aan die ellende ontkomen door zich aaneen te sluiten tot gemeenschappen, die zichzelf onderwerpen aan een centraal gezag - en het doet er in principe niet toe of dat een koning of een president of een regering of een parlement is (Hobbes heeft zelf wel een voorkeur voor een monarch). Een deling van de macht, bijvoorbeeld tussen koning en parlement, zag hij niet als aanbevelenswaardig, integendeel.

De macht van de 'soeverein' is onbeperkt. Hobbes gaat ervan uit dat het in het belang is van de soeverein om de vrede in het land te bewaren en dat hij dus geneigd is dingen te doen die niet indruisen tegen de belangen van zijn onderdanen - Hobbes' diepe wantrouwen tegen van alles en nog wat maakt hier even plaats voor een curieuze lichtzinnigheid. En mocht de soeverein niettemin toch een tiran worden, dan is zijn despotisme altijd nog beter dan de anarchie. Als Hobbes ergens bang voor was, dan was het de complete ordeloosheid - want de mens zou dan onmiddellijk terugvallen in zijn primitieve staat waarin homo homini lupus is.

Hobbes heeft kennelijk niets gezien in een democratie met geregelde verkiezingen, zodat al dan niet drastische correcties eens in de zoveel tijd mogelijk waren. Zodra de soeverein gekozen is, is de rol van het volk bij hem uitgespeeld; opstand is uit den boze. De soeverein regeert levenslang en regelt zijn eigen opvolging.

Dat zijn standpunten waarmee wij moeilijk kunnen leven. Daar ligt dan ook niet het belang van Hobbes' politieke filosofie voor ons. Dat zit veel meer in het uitgangspunt: als de mens niet in een gemeenschap leeft waarin een strakke orde heerst en de macht bij een hogere instantie berust (even afgezien van de vraag hoe die is georganiseerd), vervalt de mens tot beestachtig gedrag dat neerkomt op een strijd van allen tegen allen. Het is niet voor niets dat Hobbes vooral wordt herinnerd op momenten dat ergens de pleuris uitbreekt - in een overstroomde stad in Amerika of in buitenwijken in Frankrijk, om maar een paar recente voorbeelden te noemen.

We hebben als samenleving karrenvrachten vol wetten nodig om elkaar van het lijf te houden, zonder zwaar toegeruste instellingen als politie en justitie zou het een ongelooflijk zooitje worden, we belasten constant honderden mannen en vrouwen met de opgave om voor allang bestaande en voor veranderende omstandigheden meer toegespitste en nieuwe afspraken te bedenken die zo scherp geformuleerd moeten zijn dat ze misbruik zo veel mogelijk uitsluiten. Wie kan ontkennen dat onze maatschappij diep doordrenkt is van het wantrouwen van Hobbes - en dat we daar, gezien de aard van het beestje dat we zijn, misschien maar verdomd gelukkig mee moeten wezen.

Wil Hansen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234