Dinsdag 28/09/2021

ReportagePFOS-vervuiling

Wanneer PFOS in ieders achtertuin zit: ‘Ach, wij liggen hier niet wakker van’

De oude brandweergebouwen in Mechelen zijn intussen omgedoopt tot BrandweRK, om leegstand tegen te gaan. Onder meer lokale schrijnwerkers kunnen er terecht.  Beeld Wouter Maeckelberghe
De oude brandweergebouwen in Mechelen zijn intussen omgedoopt tot BrandweRK, om leegstand tegen te gaan. Onder meer lokale schrijnwerkers kunnen er terecht.Beeld Wouter Maeckelberghe

Moeten we ongerust zijn nu blijkt dat er naast 3M in Zwijndrecht nog op heel wat andere plekken PFOS-vervuiling is vastgesteld? In Mechelen denken ze er het hunne van.

“PFOS? Hier? Daar wist ik niets van.” Stijn – met een fluofiets in de hand, petje op het hoofd – valt uit de lucht. Met vzw Fietsatelier begeleidt hij een project van sociale tewerkstelling. Hij heeft op de oude brandweerkazerne, aangeschurkt tegen het historische centrum in Mechelen, tijdelijk onderdak gevonden voor zijn project.

Hij had er wel iets op de radio over gehoord, maar ook hier? Ook op de brandweersite zijn verhoogde concentraties PFOS in de grond gevonden, vanwege het gebruik van blusschuim, zo liet de stad gisteren weten. Het gaat om dezelfde stof als die in Zwijndrecht rond de 3M-site massaal aanwezig is. Deze ‘forever chemicals’ zijn amper afbreekbaar en kunnen na langdurige blootstelling de kans op kanker vergroten en de hormoonbalans verstoren. Ze behoren tot de ruimere familie PFAS.

Stijn is een van de dertig ‘bezetters’ van de oude brandweergebouwen, intussen omgedoopt tot BrandweRK. Om leegstand tegen te gaan stelde de stad de site ter beschikking voor andere activiteiten. Verschillende kunstenaars hebben er hun atelier, er worden boks- en skatelessen gegeven, maar ook de lokale schrijnwerker en elektricien konden er terecht. Er is sinds vorige maand ook een pop-upbar geopend en je kan er, onder begeleiding, work-outs komen doen. Komt het project op losse schroeven te staan nu de vervuiling naar boven komt? En hoeveel sites zijn er nog zo in Vlaanderen?

Wat opvalt: niemand in de kazerne was op de hoogte. “We wisten dat het veldje achteraan verontreinigd was door brandoefeningen”, zegt Toon Diependaele, die vanuit de vzw Mest het project coördineert. “Maar we wisten niet met welk product. Op die plek laten we al een tijdje geen activiteiten meer doorgaan. We blokten ook een vraag af om er volkstuintjes te maken.”

Onraad

Nochtans had de stad al veel eerder onraad geroken, zo blijkt uit een collegebesluit van het najaar van 2018. Daarin is sprake van een bodemonderzoek door de Openbare Afvalstoffenmaatschappij OVAM waar er een vervuiling door PFOS wordt vastgesteld, gelinkt aan de blusoefeningen.

Een groot ontwikkelingsproject, dat al in de steigers stond, liep daarom in extremis op de klippen. Er werd geen overeenstemming gevonden over de saneringskosten. Andere mogelijke pistes, zoals de bouw van een school of de huisvesting van een kringloopwinkel, liepen de jaren nadien om dezelfde reden dood.

Hoe ernstig de vervuiling in Mechelen is, is moeilijk in te schatten. OVAM is erg karig met commentaar. “Onze experts zijn overbevraagd”, houdt woordvoerder Jan Verheyen de boot af. Ook de Vlaamse Milieumaatschappij verkiest enkel schriftelijk te reageren vanwege de “heel complexe problematiek”. “De kennis zit erg verspreid”, zegt woordvoerster Katrien Smet. Elke communicatie wordt ook telkens voorgelegd aan het kabinet van bevoegd minister Zuhal Demir (N-VA).

In BrandweRK worden ook skatelessen gegeven.  Beeld Wouter Maeckelberghe
In BrandweRK worden ook skatelessen gegeven.Beeld Wouter Maeckelberghe

Wat wel zo is: in rapporten van OVAM uit 2018 en 2021 worden brandweerkazernes expliciet geïdentificeerd als plaatsen van ernstige verontreiniging (DM 14/6). Net als andere locaties waar blusschuim wordt gebruikt, zoals opleidingscentra voor de brandweer, luchthavens, en grote industriële sites met een eigen brandweerdienst. Dan gaat het bijvoorbeeld over BASF of andere chemiereuzen in de Antwerpse haven.

OVAM duidt nog andere risicozones in de industrie aan. Zo is er 3M in Zwijndrecht en DuPont, ook al in Mechelen, waar teflon werd gemaakt. Ook de textielsector gebruikte PFOS vanwege de water- en vuilafstotende kwaliteiten. Jassen of schoenen met Gore-Tex zijn een bekend voorbeeld. Daarnaast wordt gekeken naar papierfabrieken – denk aan broodzakken en pizzadozen – en productieprocessen waarbij metalen gegalvaniseerd worden.

Verboden

PFOS is intussen al meer dan tien jaar verboden in Europa en vervangen door alternatieven uit dezelfde chemische familie. Alleen, net omdat de stof zo sterk is, blijft ze jarenlang aanwezig in het milieu. Ook waterzuiveringsstations of stortplaatsen, waar de vervuiling zich kan ophopen, zijn daarom eveneens plaatsen waar veel PFOS wordt aangetroffen.

null Beeld DM
Beeld DM

OVAM haalde in 2018 op 24 risicosites 40 grondstalen boven, om een eerste idee te krijgen van de situatie. De resultaten waren ontnuchterend. In 66 procent van de gevallen werd een aanwezigheid gemeten van hoger dan 10 microgram PFAS per kilogram. De huidige referentiewaarde is 1,5 microgram. In 24 procent van de gevallen lag die hoger dan 1.000 microgram. Ook de grondwaterstalen waren sterk gecontamineerd.

Moeten omwonenden van zo’n vervuilde site zich zorgen maken? Toxicoloog Jan Tytgat (KULeuven) nuanceert het directe gevaar. “De metingen zijn een reden tot bezorgdheid, maar niet tot paniek”, legt hij uit. “Mocht ik vlak in de buurt wonen van zo’n brandweerkazerne, bijvoorbeeld, ik zou geen groenten meer uit de eigen tuin eten of eieren van mijn kippen.”

Een oude brandweerwagen buiten de gebouwen van BrandweRK.  Beeld Wouter Maeckelberghe
Een oude brandweerwagen buiten de gebouwen van BrandweRK.Beeld Wouter Maeckelberghe

PFOS komt in ons lichaam door wat we eten, zoals aardappelen, vissen of eieren. De verstuiving in de lucht is nauwelijks gevaarlijk, geeft Tytgat aan. “Gewoon voorbijwandelen is risicoloos.” Bovendien gebeurden die brandweeractiviteiten op een relatief kleine oppervlakte en waren ze van een hele andere proportie dan de productiesite van 3M.

Als een olievlek

Tytgat wijst op een belangrijk nadeel: PFAS-stoffen lossen, in bepaalde omstandigheden, erg gemakkelijk op in water en kunnen zich zo verspreiden in de omgeving als een olievlek die uitdijt. Het is meteen ook een van de redenen waardoor PFOS alomtegenwoordig is onze waterlopen.

Bij metingen van 2016, 2017 en 2018 in de Vlaamse rivieren werd op alle meetplaatsen de jaargemiddelde PFOS-norm overschreden. Ook bij zowat drie vierde van de baarzen en palingen in onze wateren werden te hoge concentraties PFOS teruggevonden, bleek uit onderzoek van 2017.

Belangrijke kanttekening daarbij: het drinkwater tekent wel veilige waarden op, bij een oriënterende meting uit 2018. Met een uitschieter van 38 nanogram per liter, zitten we nog altijd ruim onder de veiligheidsgrens van 100 nanogram, al worden de PFOS-normen steeds verder verstrengd.

Fietsenmakers aan het werk in BrandweRK.  Beeld Wouter Maeckelberghe
Fietsenmakers aan het werk in BrandweRK.Beeld Wouter Maeckelberghe

Wat vooral opvalt is dat de hoge PFOS-waarden in heel Vlaanderen worden opgetekend, en dus niet enkel in de Schelde in de buurt van 3M. De stof zit zowat overal. Bovendien is de exacte bron vaak moeilijk te identificeren, net omdat PFOS zo lang meegaat. “De waarden gemeten in de waterlopen zijn hoog, maar verbazen anderzijds ook niet”, zegt Thimo Groffen, onderzoeker aan de UAntwerpen. “Tot op de noord- en zuidpool werd PFOS teruggevonden.”

Tot nu toe zijn er nog geen clusters beschreven waar er PFOS zit in het bloed bij mensen. Vlaams onderzoeksinstituut VITO voerde een groot bloedonderzoek uit in 2020, waaruit bleek dat bij 60 tot 80 procent van de bevolking de drempelwaarden werden overschreden. Alleen: dat werd niet gelinkt aan bepaalde locaties. Het grote bevolkingsonderzoek dat nu in Zwijndrecht wordt georganiseerd, is een eerste stap in die richting. “Het is goed dat dit onder de aandacht is nu”, zegt Tytgat. “Verder onderzoek is nodig.”

Stijn aan de Mechelse brandweerkazerne denkt er het zijne van. “Ach, mijn mannen liggen hier niet wakker van, en ik ook niet eigenlijk. Er hangt wel meer vuiligheid in de lucht, te beginnen met corona.” Hij ziet er nog het voordeel van in. “Als die sanering wat aansleept, zal hier niet snel gebouwd worden. Dan kunnen we hier langer blijven. We zitten hier goed.”

Mechelen beveelt verder onderzoek

Het Mechelse stadsbestuur was gisteren naar eigen zeggen gerustgesteld, na overleg met Chemours, de opvolger van DuPont, OVAM en de Vlaamse milieu-inspectie. Uit metingen van OVAM bleek dat de vervuiling op de DuPont-site ver binnen de normen voor industrie valt. Die normen liggen wel stukken hoger dan voor woongebied. De stad heeft nu Chemours een bijkomend onderzoek bevolen, niet enkel op de site, maar ook in de buurt. Daaruit zal moeten blijken of de waarden in de Zenne en de aanpalende woonwijk ook binnen de perken blijven. Over de brandweersite staat later deze week een nieuw overleg gepland.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234