Dinsdag 22/06/2021

Wanneer is de dood de juiste straf?

Vandaag starten in Boston de slotpleidooien in de zaak rond 'Boston bomber' Dzhokhar Tsarnaev. Hij is schuldig, maar de vraag is of hij levenslang krijgt of de doodstraf. De meningen in het progressieve Massachusetts zijn meer dan ooit verdeeld, en Tsarnaev zelf blijft een gesloten boek. 'Hij is het kwaad niet.'

Het is 15 april 2013, een warme voorjaarsdag. Celeste Corcoran wandelt met haar gezin langs de rivier. Ze zijn op weg naar de marathon van Boston. Haar zus loopt daarin mee, ze willen haar opvangen aan de finishlijn. Celeste doet aan de waterkant wat zo veel mensen doen in de lente: ze gaat met haar gezicht vol in de zon zitten en geniet. Een paar uur later ligt ze gestrekt op een stoep, geveld door een van de twee bommen die ontploften bij de eindstreep. Op de plek van haar benen ziet ze alleen maar bloed. Ze heeft zo veel pijn dat ze dood wil. Celeste overleeft.

Nu, twee jaar nadien, doet zij haar verhaal in de rechtszaal, vlak bij de bommenlegger die haar beroofde van haar benen en ook haar dochter voor het leven verminkte. Drie meter slechts scheiden oorzaak en gevolg, iedereen voelt bijna fysiek wat Corcoran daar op de grond doormaakte, de pijn, de angst, de ontreddering. Juryleden huilen, maar Dzhokhar Tsarnaev staart emotieloos voor zich uit, pulkt af en toe aan zijn sikje en kijkt de vrouw niet eenmaal aan.

De jury verklaart Tsarnaev op 8 april schuldig aan de aanslag. Dat is nadat zijn advocaat, Judy Clarke, meteen na de opening van het proces zegt: "Hij heeft het gedaan". De jury moet nu bepalen: krijgt hij levenslang of de doodstraf? Een keuze die schrijnt, schuurt en splijt.

De juryleden hebben de slachtoffers op hun netvlies. De drie doden die vielen als gevolg van de aanslag: Martin Richard (8), Krystle Campbell (29) en Lingzi Lu (23). De 264 gewonden. Politieman Sean Collier (27) die een paar dagen later werd doodgeschoten door de voortvluchtige Tsarnaev en zijn oudere broer Tamerlan. De zeventien gewonden van wie ledematen moesten worden geamputeerd. De familie Richard, die niet alleen zoon Martin verloor: dochter Jane van zeven raakte haar linkerbeen kwijt, moeder Denise is blind aan het rechteroog, vader Bill kreeg bomscherven in zijn benen en zijn trommelvliezen werden doorboord.

Aan de andere kant zien de juryleden Tsarnaev, de aanstichter van dit leed. Als het kwaad al een gezicht heeft, dan zeker niet dat van hem. Het is een knappe jongen, met een mooie kop dik zwart haar. Op school en de universiteit was hij 'de sweet kid, op wie iedereen dol was'. Hij is nog maar 21. Wordt hij de vijfde dode in dit drama?

Als het aan de Amerikaanse regering ligt wel. Kort na de aanslag koos de toenmalige minister van Justitie Eric Holder voor de zwaarste eis. Hij is persoonlijk tegen de doodstraf, maar in dit geval moest zij kunnen worden opgelegd, vond hij. Want de twee snelkookpannen die door de broers Tsarnaev werden omgebouwd tot bommen, worden beschouwd als massavernietigingswapens. De metalen balletjes en spijkers die zij bevatten, waren bedoeld om zo veel mogelijk doden en gewonden te maken.

Toch maar levenslang?

De mogelijkheid van de hoogste straf zet de toch al zwaar beladen rechtszaak in South Boston onder extra spanning. De twaalf juryleden beschikken niet alleen over schuld en boete maar ook over leven en dood. Sinds het begin van het proces in maart zaten ze vrijwel dagelijks vlak naast Tsarnaev. Hij heeft geen toekomst meer - moeten zij hem ook het laatste afnemen: zijn leven?

In Europa huiveren we bij die gedachte, maar de VS zijn een van de weinige westerse landen die de ultieme straf nog kennen, al keren steeds meer Amerikanen zich ervan af.

Ook in Boston. De aanslag van 2013 heeft de inwoners aangegrepen, maar uit peilingen blijkt dat twee derde van de ondervraagden de voorkeur geeft aan levenslang voor Tsarnaev. Die meerderheid is ruim en constant. Buiten het gerechtsgebouw demonstreren de tegenstanders. "Doodstraf ontmenselijkt ons allemaal", staat op een stuk karton. De hoogste straf bestaat niet meer in Massachusetts, de progressieve staat waarvan Boston de hoofdstad is. Maar het proces tegen Tsarnaev wordt gevoerd door de federale overheid, die de mogelijkheid van de doodstraf nog wel kent. Gevolg: veel debat.

Op 20 april werd de 119de editie van de Marathon van Boston gelopen. Vlakbij de plek waar twee jaar geleden de bommen ontploften, juicht Lawrence Bowers, een gepensioneerd advocaat van 65, de lopers toe. Moet de man die hier destijds dood en verderf zaaide, worden bestraft met de dood? Bowers, bedachtzaam: "Mijn standpunt is ingewikkeld. Als christen zeg ik dat we elkaars broers en zussen zijn. We mogen anderen niet ter dood brengen. Als jurist vind ik dat de regering het recht heeft de doodstraf op te leggen. Zij ziet verzwarende omstandigheden: de plaats van de aanslag, de dood van een kind, de dood van een politieman. Uiteindelijk kies ik tegen de doodstraf, vanwege mijn christelijke opvattingen." Hoe ingewikkeld Bowers de afweging ook mag vinden, de uitkomst is helder.

Die helderheid houdt niet lang stand. Even later blijkt dezelfde religie tot een tegenovergesteld oordeel te leiden. "Ik ben gelovig, een katholiek, maar als er één is die de dood verdient, dan is hij het. Hij doodde het kind en de politieman. Oog om oog!", zegt James Corbett, een 47-jarige parkingwachter, een van de vele Bostonians van Ierse komaf. Als vrolijke flapuit heeft hij weinig tijd nodig om een oordeel te vellen. Even speelt zijn geweten op: "Laat me niet te hard overkomen". Maar al snel herhaalt hij: "Weg ermee!"

Kevin Greene, de 49-jarige eigenaar van een souvenirstand op South Station, is evenmin van de genade. "Iedereen zegt: laat hem geen martelaar worden. Maar als hij levenslang krijgt, kan hij via het internet andere terroristen mobiliseren." Tsarnaevs leeftijd kan Greene niet vermurwen. "Nog maar een jongen? Nou, that boy doodde net zo gemakkelijk."

Vrijwel alle Bostonians menen dat Tsarnaev de doodstraf verdient. Maar zoals de peilingen laten zien, is de overgrote deel meerderheid ertegen dat hij die ook daadwerkelijk krijgt. Meestal omdat men principieel tegen de doodstraf is, maar er zijn er ook die menen dat levenslang een zwaardere straf is. "Ik zie hem liever wegrotten in de cel, in eenzame opsluiting. Laat hem lijden", zegt Eileen Faulkner, een 58-jarige gezinsverzorgster die met een vriendin naar de marathon staat te kijken.

Het proces is als een anatomische les. Na een terreurdaad willen veel mensen meestal zo snel mogelijk het normale leven weer oppakken om te laten zien dat ze zich er niet onder laten krijgen. Maar in de rechtszaal wordt de tijd stilgezet en teruggedraaid: de aanslag ligt op de snijtafel. Hij wordt tot op het bot ontleed.

De aanklagers beschrijven hoe in een split second argeloze omstanders werden gedood of voorgoed verminkt, lichamelijk en geestelijk. Ze laten niets aan de verbeelding over en tonen de verkoolde kledingresten van Martin Richard.

De advocaten van Tsarnaev proberen duidelijk te maken: hij is schuldig, maar hij is geen monster. Hij is een mens die door een betreurenswaardige samenloop van omstandigheden is ontspoord. Hij staat niet voor 'het Kwaad', hij staat voor 'Tragiek'.

Decolleté en hoge hakken

In het proces regeren het detail, het menselijke en de emotie, met gevoel voor drama verwoord door beide partijen. De aanslag wordt zo weer meer dan een vervagende herinnering, een relativerende statistiek die 'slechts' vier doden laat zien. Er wordt blootgelegd wat er zo verschrikkelijk is aan terrorisme, hoe het levens ruïneert. De jury moet ten slotte bepalen welke consequenties er getrokken moeten worden uit de zaak, hoe zwaar de straf moet zijn in het licht van de daad.

De aanklagers houden namens de regering vast aan de zwaarst mogelijke straf. Judy Clarke, Tsarnaevs advocate, deed hen voor het begin van het proces een voorstel: haar cliënt was bereid om in ruil voor levenslang officieel schuld te bekennen. De regering wees dit bod af. Zij ziet de verdachte als een radicale jihadist, die zei de moslimdoden te willen wreken die zijn gevallen in Amerika's oorlogen in Afghanistan en Irak. De aanklagers hameren erop dat hij heel goed wist wat hij zou aanrichten en toch doorzette. Zij tonen beelden van veiligheidscamera's waarop te zien is hoe Tsarnaev vier minuten lang achter de familie Richard stond en de rugzak met de bom op een meter afstand van Martin zette, waarna even later het lichaam van het jongetje aan stukken werd gereten.

Clarke en haar team zetten Tsarnaev neer als een dolende tiener. Hij komt uit een Tsjetsjeense familie, die leed onder deportatie en oorlog. Samen met zijn vader, moeder, twee zussen en broer arriveerde hij in 2001 in Boston. Iedereen was vol goede moed. Moeder Zubeidat droeg jurken met decolletés en liep op hoge hakken, broer Tamerlan droomde van Harvard en een plek in de Amerikaanse Olympische boksploeg, Dzhokhar kreeg een beurs voor de universiteit en was populair. Maar het ging mis met het immigrantengezin, de verwachtingen kwamen niet uit. Ze kwamen in aanraking met de politie wegens winkel- diefstal, het vervalsen van geld, drugsbezit en -handel. Tamerlan raakte verbitterd en ging de Koran bestuderen, samen met zijn moeder die voortaan een hoofddoek droeg op een lange zwarte jurk. Zij en haar man scheidden en keerden in 2012 terug naar Rusland. Tamerlan en Dzhokhar bleven achter en pleegden in 2013 de aanslag. Volgens Clarke was de oudere broer de kwade geest en Dzhokhar een meeloper, die genoeg compassie verdient om niet te worden geëxecuteerd.

Wie moet de jury geloven? De schuld staat vast, nu de straf. De advocaten voeren verzachtende omstandigheden aan, de aanklagers verzwarende. Een van hen, Nadine Pellegrini, omschrijft Tsarnaev als een mysterie. Er is niet één enkel moment of gebeurtenis aan te wijzen waarop hij radicaliseerde, erkennen ook schrijvers van biografieën van hem. Volgens Pellegrini komen miljoenen mensen uit slecht functionerende gezinnen zonder dat ze moordenaar worden. Zij toont een foto van Tsarnaev, alleen in zijn cel drie maanden na de aanslag, 19 op dat moment. Hij loopt naar de bewakingscamera en steekt zijn middelvinger op. Pellegrini: "Dit is Dzhokhar Tsarnaev. Zonder enige wroeging. Het door hem veroorzaakte leed en verlies raakt hem niet. Hij blijft de moordenaar zonder berouw." Zijn broer was er op dat moment niet meer. Het bewijst dat hij niet slechts een marionet was. "De doodstraf is gepast", concludeert Pellegrini.

Alle argumenten die in de rechtszaal over en weer worden uitgewisseld, komen ook op straat aan de orde. Lawrence Bowers, de advocaat in ruste, mag dan als christen tegen de hoogste straf zijn, van enig begrip voor Tsarnaev wil hij niks weten. "Hij woonde niet in een slechte buurt, kreeg goed onderwijs, Amerikanen hielpen hem. Hij maakte een ideologische beslissing. En plaatste de bom terwijl hij dat kind zag staan. In geen enkel opzicht zie ik hem als slachtoffer."

Racistisch vooroordeel

Alle meningen zijn anekdotisch. Ze staan voor zichzelf. Uiteindelijk komt het aan op het besluit van de twaalf vrouwen en mannen in de jurybanken. Als de peilingen kloppen, moeten de meesten van hen tegen de doodstraf voor Tsarnaev zijn. Zeker is dat niet. Het proces kan leiden tot een eigen dynamiek.

Dat voelt ook Seth Stevenson, die in de mediakamer het proces volgt namens Slate.com. Als Pellegrini de foto toont met Tsarnaevs middelvinger meent hij te zien hoe de verdachte daar met een minachtende grijns op reageert. Voor het proces had Stevenson willen wedden dat Tsarnaev zou ontsnappen aan de doodstraf. Maar nu is hij daar niet meer zo zeker van. Hij weet zelfs niet meer wat hij zou doen als hij in de jury zat. Hij is tegen de hoogste straf omdat hij er niet op vertrouwt dat de staat haar eerlijk, vakkundig en zonder racistisch vooroordeel toepast. "Maar in dit specifieke geval, waarin de moordenaar schuld bekend heeft en de misdaad zo verschrikkelijk is? Het ligt nu minder duidelijk voor me", schrijft hij eerlijk en moedig op Slate.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234