Vrijdag 27/01/2023

Wagners beste projecten bleven in de lade

Wenen staat bekend om zijn fraaie architectuur. Maar de Oostenrijkse hoofdstad was ongetwijfeld nog indrukwekkender geweest indien architect Otto Wagner (1841-1918) in de gelegenheid was gesteld zijn belangrijkste projecten uit te voeren. Enkele van die onuitgevoerde plannen, uit de periode 1874-1916, zijn thans te bekijken in de Witte Zaal, de expositieruimte van het Gentse Sint-Lucasinstituut.

Voor de aandachtige beschouwer wordt snel duidelijk dat de architectuurtekening voor Otto Wagner geen bijkomstigheid was. Je ziet zo dat de architect zorgvuldig en met veel plezier aan zijn tekentafel zat. Wagner onderscheidde zich op dit punt bijvoorbeeld van Adolf Loos, die de tekening als een louter middel tot communicatie met de opdrachtgever en de aannemer zag. Wagner werkte tekeningen vaak uit tot echte kunstwerken. Volgens hem was het de taak van de architect "door een individuele en impressionistische voorstelling vol fantasie en eigen smaak het werk onder ogen van de toeschouwer te brengen, hiermee zijn interesse te wekken, hem op te winden en te boeien." Tegelijk waarschuwde de Weense architect voor "de aandrang een zo bedrieglijk mogelijk toekomstbeeld te bieden"."(...) neem enkel dingen over die uw idee waardig begeleiden en die de zaak interessanter maken. Men moet die voorstellingswijze kiezen, die met een korte tijdsopoffering het meeste effect heeft en waarvan een gemakkelijke en mooie reproductie niet uitgesloten is. Door het naar voor laten komen van uw individualiteit kan zelfs de simpelste orthogonale projectie in een waar kunstwerk worden veranderd."

De prenten in de Witte Zaal zijn afkomstig van het Kupferstichkabinett van de Akademie der bildende Künste in Wenen, de school waar Wagner studeerde en die hij meer dan twintig jaar heeft geleid. Behalve de bescheiden expositie met prachtige aquarellen en tekeningen, die op de markt een verrassend hoge prijs halen, is er in de Witte Zaal een diaprojectie van Otto Wagners bouwwerken die wel in Wenen zijn uitgevoerd. Voorts is er een film te bekijken over het historische Wenen en de wijze waarop Wagner de stad vorm gaf.

Voor de samenstelling van de expositie liet Dirk Manesse zich inspireren door de intensieve studie van Otto Antonia Graf. Deze wetenschapper is sinds enige decennia bezig met een uitputtende analyse van het werk van Otto Wagner. Zijn bevindingen vinden inmiddels hun neerslag in vijf lijvige boekdelen die op de tentoonstelling te raadplegen zijn.

Hoewel Wagner van de overheid niet de kans heeft gekregen om zijn beste projecten uit te voeren, drukte de architect toch zijn stempel op de Oostenrijkse hoofdstad. In 1893 won hij de eerste prijs voor het nieuwe masterplan van Wenen. Wagner, die toen bij het Künstlerhaus en aan de Akademie werd beschouwd als de rijzende ster, trad daarmee in de voetsporen van de drie grote 'bouwbaronnen' van de eerste Weense stadsuitbreiding: Hansen, Schmidt en Hasenauer. Aangezien dit bekende trio uit de zogenaamde Ringstrasse-periode inmiddels overleden was, kwamen grote opdrachten zoals het uittekenen van het traject van het stadsspoor en de Donau-kanaalregulatie aan Wagner toe. De architect ontpopte zich als de pionier van de moderne stedelijke architectuur. Zijn treinstations, bruggen, tunnels en dammen tonen sporen van een historiserende stijl, maar wel zodanig dat de nieuwe materialen glas en ijzer op een functionele wijze zijn geïntegreerd

Daarna volgde Wagners beste en rijpste periode, waarin hij zijn urbanistische inzichten ontwikkelde en in zijn bouwplannen gevoel voor esthetiek verzoende met moderne bouwmaterialen, constructiemethodes en de noden van het moderne leven. Dat de Weense architect precies in zijn rijpste periode een beetje uit de gratie viel bij de gezagdragers, heeft wellicht te maken met zijn contacten met de beeldende kunstenaars van de Weense Sezession-beweging. Deze art nouveau-kunstenaars onder aanvoering van Gustav Klimt, wekten met hun onconventionele gedrag argwaan bij de Weense bourgeoisie. Bovendien zou de architect zich ook wel eens arrogant hebben uitgelaten tegenover gezagdragers die, gewend aan barokke paleizen, zich wat onwennig toonden tegenover Wagners uitgezuiverde, functionele architectuur. Een voorbeeld hiervan is de Postspaarbank waarin Wagner het gebruik van een nieuw metaal, het aluminium, introduceerde. Voor dit grote kantoor ontwierp Wagner tevens het interieur. Vandaag biedt de ruime lokettenzaal met de gebogen glazen zoldering nog steeds een indrukwekkende aanblik.(EB)

'Otto Wagner' loopt tot 7 februari 1998 in de Witte Zaal, Posteernestraat in Gent. Geopend van 12.30 tot 18 uur - zaterdag van 14 tot 17 uur (gesloten op maan-, zon- en feestdagen). De interessante catalogus kost 250 frank.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234