Dinsdag 19/01/2021

'Wagner is een pain in the ass'

Als operaleek het monstrueuze Tristan und Isolde regisseren? Dan wil je vrienden om je heen. Dus trok Stef Lernous de acteurs van zijn Abattoir Fermé mee het podium op. Die kijken zich de ogen uit in de Vlaamse Opera.

Op de scène ligt een grijzig lijk met afgehakt hoofd, een dolk in het hart. Achter de dode Morold - Isoldes geliefde, vermoord door Tristan - doemt een groezelig Filmpalast op. "Lustvolle Tieren - 21u15, Sie Leben in Sünde - 23u15", leest het aankondigingsbord. Wulpse dames vechten vanop retro filmaffiches om de aandacht. Eén blik op het eerste scènebeeld van Tristan und Isolde, en meteen waan je je in het universum van Abattoir Fermé. Het Mechelse culttheater van regisseur Stef Lernous, dat met zijn even zwarte als zotte stukken hoge ogen gooit van Amsterdam tot Edinburgh, palmt voor de tweede keer de Vlaamse Opera in en gaat meteen voor Wagner. Faut le faire.

In een promofilmpje zegt zelfverklaard fan Helmut Lotti: "Er zijn twee mogelijkheden: ofwel gaat Stef Lernous helemaal in de lijn van Wagner werken en dan wordt het fantastisch, ofwel gaat hij het helemaal verkrachten en dan wordt het ook fantastisch." Maar: is dat wel zo? Na drie uur repetitie lijkt de conclusie vooral dat Lernous behendig tussen Lotti's twee mogelijkheden balanceert. Een verkrachting - hoe populair ook in de vaak ruwe voorstellingen van Abattoir Fermé - is het niet, een slaafse enscenering evenmin. Een hardcorewagneriaan komt wellicht gechoqueerd buiten, maar zelfs hij/zij zal moeten toegeven dat de regisseur respect opbrengt voor de originele Tristan und Isolde, het iconische verhaal van een onmogelijke liefde.

Op zoek naar naturel

"Interessant", zegt acteur Chiel van Berkel, wanneer we hem de kwestie na de repetitie voor de voeten gooien. "Alles draait om de muziek en de zangers", werpt collega Kirsten Pieters op. "Ik vind dat een goede keuze. Je kunt het niet maken de focus ergens anders op te leggen."

"Toch heeft Stef lang over die keuze nagedacht", reageert Tine Van den Wyngaert. "Kun je er iets anders mee doen? Die vraag heeft hij verregaand onderzocht."

"Stef heeft zowat de meest onmogelijke opera in zijn schoot geworpen gekregen", gaat Van Berkel voort, "een pain in the ass voor elke regisseur. Er zijn zoveel heilige elementen waar je rekening mee moet houden, het internet bulkt ervan. Het vernieuwende aan Stefs aanpak is dat hij erin geslaagd is de dramatiek in de vertolkingen van de solisten er wat af te halen."

"Het is minder bombastisch, maar", vult Van den Wyngaert aan, "de zangers ontroeren oprecht."

"Dat zie je niet vaak in opera", vindt Kirsten. "De voorbije twee jaar hebben we nogal wat opera's gezien en al te vaak zaten we ons te ergeren aan het spel van de zangers. Het is vaak zoeken naar naturel."

"Niet dat wij operakenners zijn", haast Van den Wyngaert zich. "Toen ik voor het eerst de muziek van Tristan und Isolde beluisterde, moest ik mezelf dwingen de hele cd uit te zitten. Het was één brij. Maar na verschillende keren luisteren dringt de schoonheid door."

"Nu kijk ik zelfs uit naar bepaalde passages", vertelt Anneke Sluiters. "Telkens er een mooi stuk aankomt, denk ik: yes! (lacht)"

Dood in de opera

Hun rol in Tristan und Isolde was vooral die van klankbord en inspirator. Op scène zijn deze volbloed acteurs veroordeeld tot een figurantenrol. Hen maakt het niet uit. Zo lang ze maar kunnen meedenken. En kijken. "We zijn in een absurde wereld terecht gekomen", vertelt Ruth Becquart. "Er heerst een protocol waar wij als theateracteurs absoluut niet mee vertrouwd zijn."

"Iedereen heeft zijn rol, plaats en taak en de hiërarchie dient gerespecteerd", gaat Van den Wyngaertvoort. "Wij zijn het gewoon alles zelf te doen en over alles mee te denken. We maken er onderling soms grapjes over. 'Het is oké, we zijn in de opera, we kunnen ons verstand uitzetten.' Je moet zelfs niet weten wanneer je op moet. Je wordt opgeroepen."

"Je kunt de operazangers ook niet zomaar aanspreken", zegt Chiel. "Er zijn geplogendheden. Van nature haat ik dat. Ooit bestonden zulke absurde regeltjes ook in de theaterwereld, maar gelukkig zijn die verdwenen. Soms lijkt de operawereld nog uit een ander tijdperk te stammen."

Kirsten Pieters knikt. "Het is wel mooi om te zien hoe Stef daarmee omgaat. Hij heeft de zangers aan ons voorgesteld en praat met de figuranten: stel je voor. (lacht)"

Een onmogelijke liefde die zich enkel in de wereld van de nacht kan afspelen, fatal attraction, kolkende verlangens, zelfmoord: Tristan und Isolde lijkt uitgevonden voor Abattoir Fermé, die, zo leest hun mission statement, "vanuit een diepmenselijke fascinatie voor 'de wereld achter het bekende'" theater maken en "het verschrikkelijke omarmen".

"Steeds weer komen we uit bij het duistere", beaamt Becquart. "We weten zelf ook niet goed hoe dat komt, maar ik denk dat oerthema's ons gewoonweg aantrekken. Dood, liefde en seksualiteit zijn archetypes en die zijn per definitie dankbaar om theater mee te maken."

Toch is dat voor Van Berkel niet de hoofdreden waarom ze hun regisseur de Vlaamse Opera in volgden. "Tristan und Isolde is een monstrueus, grotesk en monumentaal ding. Voor ons voldoende argumenten om ermee aan de slag te gaan. (lacht) We konden er onze fantasie ten volle op botvieren."

"De verhalen errond fascineren ons ook", vult Becquart aan. "Er rust een vloek op Tristan und Isolde. De eerste man ooit die de rol van Tristan zong, stierf nog tijdens de voorstellingenreeks (Ludwig Schnorr von Carolsfeld, ST) en daarna zouden nog twee dirigenten volgen (Felix Mottl en Joseph Keilberth, ST). Op de partituren staan zelfs kruisjes bij de passages waarbij ze het leven lieten."

Tot slot, zo doceert Van Berkel, is het hen en hun regisseur ook te doen om lichamelijkheid. In hun theaterstukken neemt dat thema de vorm aan van naakt - veel naakt - maar in Tristan und Isolde ligt dat anders. "Hoe de zangers die aartsmoeilijke klanken uit hun lijf persen, intrigeert ons. Dat fysieke: ook dat is Abattoir Fermé."

Zware woorden

Stef Lernous komt erbij zitten. Het hele repetitieproces lang al houdt hij een blog bij voor de Vlaamse Opera. Op 28 juli schreef hij: "Tristan und Isolde is het soort werk dat zo meesterlijk is dat je jezelf er makkelijk in verliest. Wat geweldig is voor de luisteraar, maar als je het werk gaat ensceneren, zou dat wel eens fataal kunnen zijn. Echt."

Zware woorden die hier, in de gezelligheid van het moment, verdampen. Tussen zijn acteurs in gezeten, lachend en gekscherend, lijkt geen vloek deze man ooit te kunnen treffen.

Tristan und Isolde, première op 21 september in première in de Vlaamse Opera Antwerpen. Daarna nog tot en met 26 oktober in Antwerpen en Gent. www.vlaamseopera.be. Stef Lernous' blog: survivingwagner. tumblr.com

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234