Dinsdag 22/10/2019

Turkije

Wacht Erdogan een blamage in Istanbul tijdens de lokale verkiezingen? Er is reden genoeg voor de Turkse president om zenuwachtig te zijn

President Erdogan tijdens de opening van een pretpark in Ankara op 20 maart 2019. Beeld AP

De Turkse president Erdogan is een meester in het sturen van verkiezingen. Toch kan zijn AK-partij zondag bij de lokale stembusgang cruciale steden verliezen.

“Wie Istanbul wint, wint Turkije”, luidt een electorale wijsheid. Daarom zullen de ogen zondag, wanneer in Turkije lokale verkiezingen plaatsvinden, gericht zijn op de metropool aan de Bosporus.

Het is de stad van president Recep Tayyip Erdogan. Als burgemeester in de jaren negentig vestigde hij er zijn reputatie als macher, de man die alles kan. Moet de regerende AK-partij in Istanbul het bestuur overdragen aan de oppositie? Het zou een blamage zijn voor de president.

Erdogan heeft reden genoeg zenuwachtig te zijn. Hij kan een tik op de vingers krijgen, nu het volk de pijn van de economische malaise begint te voelen. Mogelijk wordt zijn partij, de AKP, daarvoor gestraft. Het verlies van de hoofdstad Ankara lijkt aanstaande. Ook dat zou een klap zijn voor de AKP en haar leider.

De verkiezingen een referendum over Erdogan noemen gaat iets te ver. Hij heeft nog maar net, juni vorig jaar, met ruime marge de presidentsverkiezingen gewonnen en een jaar eerder was er het grondwetsreferendum over het presidentieel systeem.

“Een kwestie van overleven”

Maar het is ook Erdogan zelf die de stembusgang belangrijker maakt dan deze feitelijk is. Het is “een kwestie van overleven” voor Turkije, zegt hij toespraak na toespraak. Daarbij haalt hij weer alle grote woorden uit de kast waarmee hij het draconische regime van de afgelopen drie jaar rechtvaardigt: Turkije wordt aan alle kanten, intern en van buitenaf, bedreigd door terroristen.

Daarmee hoopt hij het nationalistisch sentiment en de behoefte aan veiligheid onder de kiezers te mobiliseren, dwars tegen de economische tegenwind in. Die is namelijk fors. De Turkse economie is in een recessie beland, de zwaarste in achttien jaar AKP-bewind. In het slotkwartaal van 2018 was de economie 2,4 procent kleiner dan in het kwartaal ervoor, toen er ook al 1,6 procent krimp was.

Ook andere seinen staan op rood. De werkloosheid is gestegen tot 13,5 procent, de inflatie tot boven de 20 procent, de rente tot 24 procent. De Turkse munt, de lira, kreeg donderdag opnieuw een dreun, na het rampjaar 2018.

Het leven is duurder geworden. “Vooral de armere Turken hebben het zwaar”, zegt econoom Ozan Sakar. “De prijzen van verse groente zijn als een raket omhoog geschoten.” De regering opende vorige maand zelfs staats-groentestalletjes op markten in de grote steden, waar uien, bloemkool, tomaten en aubergines worden verkocht voor de helft van de prijs.

Uitkijken naar de Grote Drie

Wanneer zondagavond de stemmen worden geteld zal iedereen naar die steden kijken, in het bijzonder Istanbul, Ankara en Izmir. Vanwege de grilligheid van de lokale lijsten wordt het moeilijk een nationale exit poll te destilleren. De vraag zal daarom vooral zijn: hoe doet Erdogans AKP het in de Grote Drie?

Volgens peilingen is de kans groot dat de race om het burgemeesterschap van Ankara wordt gewonnen door Mansur Yavas, kandidaat van de centrumlinkse oppositiepartij CHP. Omdat de hoofdstad, al 25 jaar bestuurd door de AKP, de zetel is van Erdogans regering, zou het gezichtsverlies aanzienlijk zijn. “Het kwijtraken van Ankara kan door de kiezers worden gezien als het begin van de neergang”, zegt de bekende Turkse journalist Murat Yetkin tegen persbureau Reuters.

Meer dan verdacht was het daarom dat de openbaar aanklager twee weken geleden opeens een oud onderzoek tegen Yavas heropende, een akkefietje dat hij ooit als advocaat had met een louche zakenman.

Het westelijke Izmir, met 4,3 miljoen inwoners de derde stad van het land, valt vrijwel zeker opnieuw toe aan de CHP. Izmir is vanouds een kemalistisch bolwerk en beoogd burgemeester Tunc Soyer is een sterke kandidaat.

In Izmir en Ankara werkt de CHP, zoals in tweederde van alle districten, onder de naam Nationale Alliantie samen met de centrumrechtse Goede Partij (IYI). Per district heeft de alliantie slechts één burgemeesterskandidaat. Hetzelfde geldt voor de Volksalliantie, waarin de AKP samenwerkt met de rechts-nationalistische MHP.

Het spannendst zijn de verkiezingen in Istanbul, met zijn 15 miljoen inwoners. Een op de vijf Turken is Istanbuli. ‘Als de AKP daar verliest is dat echt een enorme klap’, zegt Sakar, zelf inwoner van de stad die al een kwart eeuw door de AKP wordt bestuurd. “Het zou een teken van protest zijn, zeker na het referendum vorig jaar, toen Istanbul ook al ‘nee’ zei tegen Erdogans plannen.”

De AKP heeft een zwaargewicht in de strijd gegooid voor de burgemeesterspost. Binali Yildirim was de laatste premier van Turkije, voor Erdogan vorig jaar de functie afschafte. Opiniepeilers schrijven hem een lichte voorsprong toe.

Sakar: “Anders dan in Ankara klagen de inwoners van Istanbul niet over de openbare diensten. Er is veel nieuwe infrastructuur. Metrolijnen, tunnels, de derde brug over de Bosporus, een nieuw vliegveld. Daar zijn de mensen erg blij mee.”

De opbloei van de stad werd ingezet door Erdogan, toen hij in de periode 1994-1998 burgemeester was. Hij maakte de volkswijken leefbaar en gaf de bouwsector vrij baan. Sindsdien is Istanbul onder AKP-leiding alsmaar opgestuwd in de vaart der volkeren.

“Er komt goed water uit de kraan, er is elektriciteit”, zegt Sakar. “De straten zijn schoon, het vuil wordt opgehaald. En er zijn sociale voorzieningen. De gemeente geeft bijvoorbeeld heel veel gratis cursussen en trainingen, van Japans en Chinees tot een cursus cake bakken. Ongelooflijk.”

Beeld AFP

Steun Koerden kan de doorslag geven

Eén politieke factor kan beslissend zijn voor het resultaat zondag in Istanbul, Ankara en Izmir: de HDP. De Koerdisch gezinde partij heeft in de Grote Drie geen burgemeesterskandidaten naar voren geschoven. De achterban daar wordt opgeroepen CHP te stemmen.

Zo wil de linkse HDP de AKP de pas afsnijden. Dit zou wel eens de doorslag kunnen geven. “Onze partij zal het lot van Istanbul bepalen”, zei co-leider Pervin Buldan vorige week op een verkiezingsbijeenkomst. De stad telt ruim 2 miljoen Koerdische inwoners (van wie een deel overigens doorgaans AKP stemt).

HDP en Koerden

De Koerdisch gezinde HDP hoopt zondag het zuidoosten van Turkije terug te veroveren. Terwijl de partij in de drie grote steden een stapje terug doet ten gunste van de CHP-kandidaten, schuift ze overal in het Koerdische deel van Turkije haar mannen en vrouwen naar voren voor het burgemeestersambt en de gemeenteraden. Zij moeten het vacuüm vullen dat was ontstaan na de mislukte staatsgreep van juli 2016. De Turkse regering pakte de Koerdische beweging hard aan, ook al had ze niets met de couppoging te maken. Van de 102 HDP-burgemeesters werden er 94 ontslagen. Ruim veertig van hen zitten nog altijd gevangen, net als tien parlementariërs van de HDP en zo’n vijfduizend activisten. Zij worden beschuldigd van steun aan het terrorisme, dat wil zeggen de PKK. De burgemeesters werden vervangen door staatsbeambten, ‘curatoren’ genoemd. President Erdogan heeft gedreigd nieuw gekozen HDP-burgemeesters eveneens te ontslaan als ze volgens de regering banden hebben met de PKK. “Als bij terrorisme betrokken mensen worden gekozen, zullen we direct doen wat nodig is en vertrouwelingen benoemen”, zei hij.

Bij de parlementsverkiezingen van juni 2018 haalde de HDP landelijk ruim 11 procent van de stemmen. Naast Koerden trekt de partij ook progressieve, niet-Koerdische kiezers in de steden.

Afsplitsing

Wat gaat er concreet veranderen in de Turkse politiek, mocht de AKP zondag verliezen? Dat is niet helemaal duidelijk. Erdogan heeft een mandaat tot de verkiezingen van 2023 en niets of niemand kan hem dwingen die termijn te verkorten.

Het meest vergaand is het scenario van een afsplitsing van gematigde krachten binnen de AKP. Geruchten gaan dat mensen als oud-president Abdullah Gül, oud-minister van Buitenlandse Zaken Ahmet Davutoglu en de kundige oud-minister van Economische Zaken Ali Babacan actie willen ondernemen. Erdogan verwees vorige maand in een toespraak naar ‘verraders’, die ooit graag hoge posities bekleedden, maar nu “op een andere trein springen”.

Maar ja, vooralsnog zijn het niet meer dan geruchten. En er is nogal wat lef en doorzettingsvermogen nodig om de AKP-machine uit te dagen.

Gevolgen zal de uitslag eerder hebben in de economie. Om de onvrede te dempen, zal Erdogan de economische recessie moeten aanpakken – met maatregelen die de burger opnieuw pijn gaan doen. “De tekorten kunnen niet blijven oplopen”, zegt Sakar. “Hij moet óf bezuinigen, óf belastingen verhogen. Het geld moet ergens vandaan komen, daarvoor hoef je geen econoom te zijn.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234