Dinsdag 21/01/2020

'Waarom zou ik als journalist geen emoties mogen tonen?'

Is het beroep van stripauteur en professioneel frontliniejournalist te combineren? De Amerikaan Joe Sacco bewijst al jaren van wel, met indringende graphic novels over de conflicthaarden van deze wereld. Uitgelezen zocht de man op in zijn thuisstad Portland.

Het Ace-hotel in de Amerikaanse stad Portland, een straat verder waar 's werelds grootste boekhandel Powell's Books is gesitueerd. Sacco arriveert in de lobby met een plastic zak vol non-fictieboeken, gaande van politiek tot geschiedenis. "Ik blijf bezig", zal hij later zeggen. "Jezelf documenteren over het verleden geeft inzicht in het heden."

De Amerikaanse, in Malta geboren auteur is geen onbekende in deze stad, sinds hij midden jaren negentig de ene na de andere internationale boekenprijs binnenrijfde met Palestine en Safe Area Gorazde, over de oorlog in Bosnië. Die twee graphic novels hebben hem meteen op de kaart gezet als een uitzonderlijk stripauteur. De man heeft een journalistenkaart op zak, maar besloot zich dieper in te graven in de brandhaarden van deze wereld. "Jarenlang speelde ik bijna onafgebroken met speelgoedsoldaatjes en las ik elke oorlogsstrip die verscheen", begint hij. "Tot ik plots besefte dat de werkelijkheid er ver verwijderd van lag. Het conflict kon me ook niet langer boeien, de oorzaak ervan des te meer." Sacco begint vol overtuiging aan een strip over Vietnam, maar het project blijft maar liggen. Na zijn universitaire journalistieke opleiding werkt hij eerst voor een notarissenblad, om vervolgens als buitenlandjournalist aan de slag te gaan. Zijn eerste halte: Bosnië. Ter plekke worstelt hij er even mee, om dan voor zichzelf uit te maken dat hij zijn ervaringen te velde in strips zou onderbrengen.

Vandaag moet hij niet langer knokken om zijn professionaliteit als journalist/stripauteur te bewijzen. Eén enkel telefoontje naar The New York Times volstaat om hem een perskaart te overhandigen om zich ergens ter wereld in te graven in oorlogsgebied. Ooit was het echter anders.

"Persoonlijk heb ik journalisten lange tijd gemeden omdat ik moeite had om mezelf voor te houden dat ik als journalist strips zou maken. Maar ik leerde dat ik daarvoor niet bang hoefde te zijn. In Bosnië hebben journalisten het me niet moeilijk gemaakt, eerlijk gezegd. Integendeel. Ze hielpen me zelfs door hun sateliettelefoon uit te lenen of me een lift te geven. Als ze merken dat je weet wat je doet, komt alles goed. De keren dat ik problemen had met journalisten, waren momenten buiten die oorlogscontext. Bijvoorbeeld wanneer ik een buitenlandcorrespondent tegenkwam in de VS en we samen spraken over ons werk. Dan merkte ik duidelijk dat ze me aanschouwden als iemand buiten competitie. (zucht en grijnst tegelijkertijd) Ik zit er echt niet meer mee. Op zeker moment laat je dat koud."

Opmerkelijk is dat Sacco, die zichzelf opvoert in zijn beeldromans, niet alleen zichzelf blootgeeft, maar ook een inkijk biedt in het leven van zijn collega's. Zoals in de openingsscène van Gaza 1956, wanneer Sacco arriveert in een hotel in Jeruzalem waar journalisten samentroepen. "Ze laten de boel de boel", schrijft hij, "beginnen aan hun eerste drankjes en praten in het exclusieve jargon van geroutineerde verslaggevers." Klinkt behoorlijk kritisch, zeker wanneer in die tekening Sacco met holle ogen het tafereel gadeslaat. Maar zelfs relativeert hij dat meteen. "Het was niet zozeer kritiek dan wel een observatie om aan te tonen hoezeer ze het verhaal moe zijn waarvoor ze uiteindelijk naar dat bepaalde gebied zijn afgezakt. Hun journalistieke honger leek wel verdwenen. Nu, dat begrijp ik ook wel. Vanuit psychologisch oogpunt blijven zij maar schrijven over een verhaal dat maar niet eindigt. Dus ik bekritiseer niet zozeer hen, dan wel de situatie waarin ze verzeild zijn geraakt. In Bosnië heb ik dat ook gevoeld. Heel wat journalisten spraken openlijk over het feit dat ze het er beu waren, terwijl ik allesbehalve verveeld was."

Deadlines

Hoe dat komt? Sacco staart even in het ijle, nipt aan zijn whisky en hekelt dan de manier waarop journalistiek wordt bedreven. "De meesten moeten elke dag verschillende keren hun onderwerp vanuit verschillende hoeken benaderen. Ze hebben de opdracht één verhaal te schrijven, kijken rond, houden halt bij wat ze op dat moment het interessantst vinden en keren terug naar hun hotel met dat ene Gorazde-verhaal. Na die deadline denken ze alweer aan het verhaal van 's anderendaags. Ze weten heel goed dat de lezers niet geïnteresseerd zijn om nog een Gorazde-reportage in een dagblad te lezen of op de radio te horen."

Meteen voegt hij eraan toe dat het de aard van het beestje is. "Zij hebben de regels van het medium niet uitgevonden, ze passen zich enkel aan hun opdrachtgevers aan, die dan weer vooral rekening houden met hun publiek." Dat hoeft hij vooralsnog niet te doen. "Wat mij onderscheidt, is dat ik mezelf wel toesta geobsedeerd te raken door een onderwerp, of mezelf laat meeslepen door die gebeurtenissen. Dat kan, want ik heb één groot voordeel: ik heb geen deadline."

Zijn favoriete manier om aan journalistiek te doen is zich verdiepen in een locatie en de mensen errond. "Ik denk dat je op die manier universele verhalen krijgt die zelfs lang nadat het harde nieuws verdwenen is, er nog toe doen en mogelijk nog nazinderen."

Tijdreizen

Gaza 1956 is daar een mooi voorbeeld. Sacco vertelt daarin een verhaal dat de media al lang hebben geklasseerd en gaat daarvoor zelfs meer dan een halve eeuw terug in de tijd. Hij was toen zelf amper vier jaar, maar zijn drang om historische gebeurtenissen te bestuderen die mogelijk ten grondslag aan conflicthaarden liggen, brengt hem wel vaker tot dit soort van tijdreizen.

Gaza 1956 start wanneer Israëlische soldaten in het stadje Rafah, ergens in de meest zuidelijke punt van de Gazastrook, 111 Palestijnen executeren. Die massamoord werd een voetnoot in de geschiedenis. Tot nu. In 430 pagina's voert Sacco gesprekken met de vluchtelingen van toen en spit hij verloren gewaande VN-rapporten uit. Bijna tegelijk met dat meesterwerkje, verscheen eindelijk ook de vertaling van Safe AreaGorazde, 's mans magnum opus uit 2000, waarin hij een portret schetst van de gewone mensen die gegijzeld zitten in de verschrikkingen van de Balkanoorlog (1992-1995).

Sacco maakt het zichzelf niet makkelijk door zichzelf op te voeren in zijn werken. In heel wat scènes staat hij doodsangsten uit, wordt hij emotioneel, lijkt hij partij te willen kiezen,... Met die techniek kan hij zich, zoals zijn collega's van de geschreven pers, niet verbergen achter objectieve verslaggeving.

"Kijk, ik heb zogenaamde objectieve journalistiek gestudeerd. Maar als je een scène tekent, is het erg moeilijk om je buiten die scène te plaatsen. Situaties veranderen ook wanneer je er als journalist in optreedt. In feite zijn veel verhalen een soort botsing tussen de buitenstaander en diegene die geen kant op kan. Ik ben wel degelijk een buitenstaander - ik pretendeer ook niets anders - maar ik ben een westerse man in het Midden-Oosten die vaak niet eens volledig begrijpt wat er aan de hand is, soms niet eens de mensen rondom zich apprecieert of ze zelfs niet eens goed gezind is. Maar op de manier waarop ik mijn strips breng, moet ik die beslommeringen ook toegeven. Want in de interactie tussen mijzelf en de mensen die mijn onderwerp vormen, kan de lezer soms heel wat informatie halen met betrekking tot cultuurverschillen of mensen. Wat mij zo boeit is dat zo veel journalisten zulke interessante verhalen ophoesten aan de eettafel, maar ze in hun verhaal weglaten met het argument dat de lezer het toch niet interesseert. Dat is een beetje een arbitraire regel. Ik begrijp hun houding wel: ze willen zich als mens weghouden van het verhaal zelf. Ik zie dat anders. Oorlog gaat immers om veel meer dan feiten alleen, het gaat om mensen. Om emoties. Waarom zou ik ze niet mogen laten zien?"

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234