Vrijdag 24/05/2019

Essay

Waarom zelfs Elvis er niet had mogen zijn

Elvis Presley was een blanke zanger die beroemd werd met zwarte muziek. Beeld BELGA IMAGE

In de VS woedt een vinnig debat. Ook bij ons neemt het tumult toe. Maak kennis met het beest dat ‘culturele toe-eigening’ heet. Ernstig nemen? Of in de vuilnisemmer ermee?

Vraag: wat hebben een Gentse voetbalclub en een Amerikaans lingeriemerk met elkaar gemeen? Antwoord: ze werden allebei al in opspraak gebracht door het gebruik van de verentooi die iedereen meteen associeert met indianen oftewel Native Americans.

AA Gent kwam er een dikke week geleden zelfs mee in The New York Times terecht. Dat de Buffalo’s een indiaan hebben als mascotte en logo, kan er bij de Amerikanen niet in. Critici hebben in de VS jaren geleden al geoordeeld dat het ronduit “aanstootgevend” en “anachronistisch” is om zulke symbolen te gebruiken in de sport, aldus de krant – veel Amerikaanse clubs zijn er ondertussen dan ook mee opgehouden.

Lingeriegigant Victoria’s Secret lag vorig jaar voor de tweede keer onder vuur wegens “ongepast” en “aanstootgevend” gebruik van indiaanse verenpracht tijdens modeshows. In 2012 had het merk zich al moeten verontschuldigingen, nadat een feministische blog had opgeroepen tot een boycot van die “racistische rotzooi” – lees: lingeriemodellen met verentooi. Zulke veren hebben in de cultuur van Native Americans een diepe spirituele betekenis en daar horen halfnaakte vrouwen niet mee te spelen of te spotten, zeker niet uit louter commercieel oogmerk. Dat is namelijk cultural appropriation – culturele toe-eigening: een vorm van culturele diefstal – en dat is ongehoord. Aldus de critici.

Niet alleen de aanwending van indiaanse symbolen lokt tegenwoordig protest uit. Toen Netta Barzilai vorig weekend het Eurovisiesongfestival won, kreeg het meisje op sociale media ook meteen de wind van voren. Niet omdat haar nummer niet deugde of omdat de vele punten voor Israël misschien ook politiek geïnspireerd waren, nee: Netta had het bij velen verkorven omdat ze – ga even zitten – een Japanse kimono droeg, twee Japanse dotjes in het haar had en ook de katjes in het decor blijkbaar typisch Japans zijn. En een Israëlische zangeres hoort geen Japanse outfit te dragen.

Netta Barzilai hoorde volgens critici geen Japanse outfit te dragen. Beeld Photo News

Begin deze maand had een hele andere jurk aanleiding gegeven tot gelijkaardige kritiek. Toen de 18-jarige Amerikaanse Kezia Daum op Twitter een foto van zichzelf had gepost in de jurk waarmee ze naar het schoolbal zou gaan, werd een verontwaardigde reactie van een jonge Chinese Amerikaan meer dan 40.000 keer geretweet en bijna 200.000 keer geliket: “My culture is NOT your goddam prom dress.” Het probleem? Kezia had een Chinese jurk gekocht, en een element uit de Chinese cultuur mag niet worden gebruikt om in Amerika naar het schoolbal te gaan.

Kwetsuur en belediging

Het debat over culturele toe-eigening blijft hoegenaamd niet beperkt tot sociale media. In de Verenigde Staten, en bij uitbreiding in de Angelsaksische wereld, is het al geruime tijd een nieuw front in de cultuuroorlog tussen links en rechts – of beter: tussen wat rechts ‘cultuurmarxisme’ noemt, en wat links ‘nieuw rechts’ noemt.

Het uitgangspunt van het linkse ongenoegen is de ongelijke machtsverhouding tussen verschillende culturen. De blanke, westerse, patriarchale cultuur heeft eeuwenlang vele andere culturen veroverd, gedomineerd en uitgebuit. Als die westerlingen zich vandaag voor de lol, of voor het geld, elementen uit die minderheidsculturen toe-eigenen, voegen ze – als we ons een Engelse uitdrukking mogen toe-eigenen – een belediging toe aan de kwetsuur: they add insult to injury. Zeker als voor die toe-eigening geen toestemming is gevraagd en het toegeëigende element voor de betrokken minderheid een emotionele of spirituele betekenis heeft.

Nieuw rechts vindt dat een ‘cultuurmarxistische’ analyse, omdat het oude marxistische schema van onderdrukker-versus-onderdrukte wordt gerecycleerd: de revolutie wordt niet meer gepredikt op socio-economisch vlak, maar in culturele termen. Ter linkerzijde vindt men die typering belachelijk en verwijt men ‘nieuw’ rechts – dat wel overwegend blank is – zich onvoldoende rekenschap te geven van hun dominante positie.

Dat deze nieuwe cultuurstrijd stevig kan ontsporen, kan worden aangetoond met talloze voorbeelden, het ene al grappiger – of tragischer, het is maar hoe u het bekijkt – dan het andere. Een losse greep uit de berg aan anekdotes. In 2013 kreeg zangeres Katy Perry ervan langs omdat ze zich voor de American Music Awards als geisha had verkleed. Aan de universiteit van het Canadese Ottawa werden in 2015 yogalessen opgeschort omdat studenten het onbetamelijk vonden om zich deze oude Indische vorm van spiritualiteit toe te eigenen. En vorig jaar kregen Stella Jones en Lila Grace Moss, tienerdochters van respectievelijk Clash-gitarist Mick Jones en fotomodel Kate Moss, de wind van voren toen ze met zogenaamde cornrows in hun haren hadden geposeerd op een advertentie voor het Londense grootwarenhuis Selfridges. Zulke cornrows zijn typisch Afro-Amerikaanse vlechten. Zwarte kinderen in de VS worden soms gestraft als ze ermee naar school gaan. Het warenhuis verontschuldigde zich voor dat “gebrek aan culturele gevoeligheid” en adverteerde vervolgens met een foto van Janet Jackson, inclusief cornrows.

Katy Perry als geisha. Beeld Photo News

Bommen en sushi

De nuchtere waarnemer haalt allicht een beetje moedeloos de schouders op bij dit soort discussies. Per slot van rekening draait het opnieuw rond identiteit en wij zijn nog niet eens klaar met de hoofddoek, laat staan dat we tijd en ruimte zouden hebben voor een breed maatschappelijk debat over culturele toe-eigening. Toch komt het onherroepelijk op ons af, dus het kan geen kwaad om al eens een teen in het water te steken: hoe legitiem is het protest en wat is de échte inzet van het debat?

Soms lijkt het protest niet legitiem, maar ronduit potsierlijk. Neem nu de discussie over het menu in de kantine van Oberlin College in het Amerikaanse Ohio, waar schrijfster en actrice Lena Dunham nog creative writing heeft gestudeerd. Het lijkt een sketch uit
In de Gloria, maar het is echt gebeurd. Toen twee jaar geleden bleek dat de Vietnamese banh mi-sandwich door de koks in Oberlin College niet volgens de regels van de kunst was bereid, deden verschillende studenten hun beklag.

Normaal gesproken, moet u weten, bestaat zo’n sandwich uit gegrild varkensvlees, paté, ingemaakte groenten en verse kruiden op een krokante baguette. Helaas hadden de koks er niet beter op gevonden dan een bahn mi te vervaardigen met koolsla en ciabatta. Dat wees, aldus de boze studenten, op een gebrek aan respect voor de Aziatische keuken: de “grens tussen culturele diversiteit en culturele toe-eigening” was overschreden. Toen vervolgens bleek dat ook het sushi-recept van de Oberlin-keuken van te weinig eerbied getuigde voor de Japanse traditie, leidde ook dat tot protest. Met de expliciete steun van Lena Dunham, die het ongenoegen volledig begreep en steunde – misschien, we hebben daar het raden naar, vanuit de redenering: het is nog niet erg genoeg dat we Vietnam en Japan vroeger zo gebombardeerd hebben, nu verpesten we ook nog hun recepten.

Dat niet alle vermeende vormen van culturele toe-eigening zoveel komisch potentieel hebben, bewijst de casus van de Masai, de Afrikaanse stam waarvan de meeste leden in Kenia en Tanzania in armoede leven. Verschillende internationale modemerken, onder meer Louis Vuitton, hebben de voorbije jaren gebruikgemaakt van zowel de naam als de geruite stoffen die typisch zijn voor de Masai-cultuur. Daar worden dan miljoenen mee verdiend, waarvan geen cent ten goede komt aan de Masai zelf.

Dat lijkt een voorbeeld van culturele toe-eigening waar haast iedereen het over eens kan zijn: een kwestie van copyright en patenten en plagiaat en zo. Daarom hebben de Masai een batterij advocaten in de arm genomen, die via het zogenaamde Maasai Intellectual Property Initiative (MIPI) hun recht willen laten gelden op de miljoenenwinst die met hun naam en typische textielmotieven wordt gemaakt. En gelijk hebben ze.

Moeten AA Gent en Victoria’s Secret straks ook een deel van de winst doorstorten naar een holding van Native Americans? Nee, van hen wordt door sommigen verwacht dat ze die verentooi gewoon niet meer gebruiken. Dat ze zichzelf censureren.

Popmuziek en vrijheid

We mogen van geluk spreken dat deze cultuuroorlog nog niet woedde in de jaren 50 van de vorige eeuw of we hadden Elvis Presley nooit gekend. Hij was immers een blanke zanger die beroemd werd met zwarte muziek. In kringen van militante bestrijders van cultural appropriation wordt hem dat nog altijd kwalijk genomen. Zoals het popsterren Bruno Mars en Iggy Azalea wordt verweten dat ze zwart klinken zonder het te zijn.

Ook de Amerikaanse schrijfster Lionel Shriver kreeg een paar jaar geleden te maken met felle verwijten van culturele toe-eigening, niet alleen omdat een zwart personage in haar roman The Mandibles op weinig flatterende wijze wordt geportretteerd, maar ook omdat zij als blanke vrouw niet goed geplaatst zou zijn om überhaupt zwarte personages op te voeren. In een befaamde speech op het schrijversfestival in het Australische Brisbane zei Shriver in 2016 dat al die commotie haar zenuwachtig maakt: “Ik beken dat dit klimaat van toezicht onder mijn huid is gekropen.” Ze is erg voorzichtig geworden met zwarte personages, zei ze: “En dat is jammer. Ik denk dat dat wijst op een inkrimping van mijn fictionele universum die niet goed is voor mijn boeken, en niet goed voor mijn ziel.”

Victoria’s Secret verontschuldigde zich voor de modellen met verentooi. Beeld Evan Agostini /Invision/AP

Daarmee legt Shriver de vinger op de wonde. In de kern gaat dit debat over een sterk overdreven vorm van politieke correctheid die de vrijheid van meningsuiting aanvreet. Dat onze algemene omgangsvormen en woordenschat evolueren, is niet meer normaal. Dat blanke mensen zich vaak onvoldoende bewust zijn van de privileges die ze zelf niet eens opmerken, is onmiskenbaar juist. Maar door virtuele muren op te trekken tussen verschillende culturen, bewijzen de zogenaamde social justice warriors, de krijgers van de strijd voor ultieme rechtvaardigheid, zichzelf geen dienst. Zonder kruisbestuiving, al dan niet bewuste inspiratie en occasionele diefstal kan cultuur niet bestaan. Er kan maar culturele creativiteit ontstaan als ideeën uit totaal verschillende hoeken, om de Britse auteur Matt Ridley te citeren, “seks met elkaar hebben”. Met kuisheid en zelfcensuur en eenzame opsluiting in de eigen cultuur schieten we niets op.

Natuurlijk is respect altijd goed en is het niet per se verplicht om aldoor andere mensen nodeloos te beledigen. Anderzijds: literatuur, muziek en andere kunstvormen – inclusief de culinaire – moeten het vaak net hebben van respectloosheid en het vermogen om ons intens te verontrusten en terdege te schofferen. Mede daarom schreef The Economist, toch een van de slimste weekbladen ter wereld, deze week zonder omwegen: “Cultural appropriation is een dubieus en schadelijk concept. In de vuilnisemmer ermee.”

Gender en ras

Tot slot nog een kijktip: Netflix-abonnees die zich graag eens het hoofd breken over de ultieme, fysiek feitelijk onmogelijke vorm van culturele toe-eigening, kunnen sinds kort naar The Rachel Divide kijken, een documentaire over de Amerikaanse Rachel Dolezal. Zij was woordvoerster van een zwarte burgerrechtenbeweging in Spokane tot bleek dat ze niet zwart is, maar blank. Grote verontwaardiging was haar deel. Toch blijft ze erbij dat ze zich zwart voelt en noemt ze zich ‘transraciaal’, naar analogie met ‘transgender’.

Wat de ietwat duizelingwekkende vraag oproept: als iemand in een mannelijk lijf zich vrouw kan voelen, kan iemand in een blank lijf zich dan mogelijkerwijze zwart voelen? Zijn de biologische verschillen tussen wat wij ‘rassen’ noemen immers niet veel kleiner dan de biologische verschillen tussen man en vrouw? Of is die vraag alleen al ongepast en kwetsend? Kijk, ook dát zou tegenwoordig zomaar kunnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.