Donderdag 17/06/2021

Opinie

Waarom we zo verontwaardigd zijn over procedurepleiters

Thomas Feijen. Beeld RV © Herman Selleslags
Thomas Feijen.Beeld RV © Herman Selleslags

Thomas Feijen studeerde geschiedenis en is communicatieadviseur.

Dura lex, sed lex. Hoe streng, vergaand of onredelijk een wet ook is: van de regel kan onmogelijk een letter worden afgeweken. Het is die interpretatie van onze rechtspraak die procedurepleiters als argument aanhalen om een gerechtelijk onderzoek in vraag te stellen. Zij werpen zich op als ultieme verdedigers van de rechtstaat, en benadrukken dat enkel het hypercorrect volgen van de procedure het verschil maakt tussen recht en onrecht. Waarom is zelfs een minister daar zo verontwaardigd over?

In het gedicht Der demokratische Richter beschrijft Bertolt Brecht het naturalisatieproces van een Italiaanse restauranthouder in Los Angeles. De man moet voor een rechter verschijnen die hem zal ondervragen en beoordelen of hij in aanmerking komt voor het Amerikaanse staatsburgerschap. Alleen spreekt de man geen Engels, nochtans een vereiste om genaturaliseerd te worden.

Wanneer de rechter hem vraagt naar het achtste amendement antwoordt hij: “1492”. Zijn verzoek wordt afgewezen. Enkele maanden later probeert hij opnieuw en deze keer wil de rechter weten welke generaal de overwinning van de Burgeroorlog leidde. Weer antwoordt hij: “1492”. Hij keert een derde keer terug en op de vraag hoeveel presidenten al werden verkozen, antwoordt hij opnieuw: “1492.”

Toch voelt de rechter sympathie voor de man. “Hoe kom je rond?”, polst hij. “Door hard te werken”, antwoordt de Italiaan. Als hij de vierde keer voor de rechter verschijnt, vraagt de rechter hem: “Wanneer werd Amerika ontdekt?” En omdat hij zo zelfzeker antwoord geeft, krijgt hij van de rechter de Amerikaanse nationaliteit toegewezen.

Kapucijnapen

Brecht vindt zo'n rechter een democratische rechter. Iemand die de wet interpreteert op basis van de ware intenties. Iemand die niet alleen rekening houdt met wet en context maar ook hun onderlinge verhouding. Is het daarom dat we moeite hebben met de procedurepleiter die met een speld een zeppelin wil laten leeglopen?

Rechtvaardigheid is tenslotte een evenwichtsoefening. Het is niet voor niets dat Justitia geblinddoekt wordt afgebeeld met een weegschaal in haar hand. Meer dan een rationele benadering van procedures en wetten, gaat het vooral om ons rechtvaardigheidsgevoel.

Dat is niet enkel een menselijk en cultureel fenomeen. Wetenschappelijk onderzoek bij primaten toont aan dat dit een natuurlijke, biologische eigenschap kan zijn. In een experiment met kapucijnapen kregen verschillende groepen apen een andere beloning voor dezelfde taak. De groep die minder beloond werd, reageerde heftig op die discriminatie. Ze weigerden de taak nog uit te voeren of namen de beloning aan en lieten ze ongeïnteresseerd op de grond vallen.

Vertaalster Froukje Slofstra wijst erop dat Vasili Grossman in de roman Abel (1953) schrijft over hoe techniek afstand creëert tussen het individu en zijn morele verantwoordelijkheid. Vandaag drukt een soldaat gestationeerd op een militaire basis in de VS op de knop van een drone die boven Syrië hangt. Een van Grossmans personages, Black, een legerpiloot die geen moeite heeft met bombarderen, zegt: “Weet je, de techniek bevrijdt ons van morele verantwoordelijkheid in deze zaak.” Hoe meer techniek, hoe meer schakels er zijn tussen een persoon en zijn daad, en hoe minder hij zich betrokken voelt.

Procedurepleiters spelen het spel zo technisch dat het lijkt alsof ze zichzelf ontslaan van elke morele verantwoordelijkheid. En dat maakt ons zo boos en geeft ons het gevoel van oneerlijkheid, onrechtvaardigheid en onrecht. Het zijn menselijke emoties waaraan bijna niemand ontsnapt, zelfs een minister van Binnenlandse Zaken niet.

De rechter bij Bertolt Brecht laat alvast zien dat rechtvaardigheid niet draait om de letter van de wet maar de geest ervan. Het recht op verdediging van iedere beschuldigde en de vrijspraak vragen op basis van technische gronden, zijn alleszins twee en deelbaar.

Of procedurepleiters dan echt het laatste bastion van de rechtstaat zijn, mag ieder moreel geweten voor zichzelf uitmaken.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234