Zaterdag 15/08/2020

Opinie

Waarom we massaal overstag gaan voor 'Game of Thrones' en Tomorrowland

Cersei Lannister, uit de razend populaire 'Game of Thrones'-verfilming van de George RR Martin-saga.Beeld kos

Karel Vanhaesebrouck doceert over theater en cultuur aan de Université Libre de Bruxelles en Rits | School of Arts. Samen met Jan Baetens publiceerde hij recent 'Kleine Vlaamse mythologieën' (Balanseer, 2014).

De fans van Game of Thrones kunnen opgelucht ademhalen. HBO kondigde afgelopen week aan dat er een zevende seizoen van de immens populaire fantasy-reeks komt. De basis-acteurs krijgen een stevige opslag en behoren ondertussen met een loonflap van 240.000 euro per aflevering tot de best betaalde kabeltv-acteurs.

Fantasy is dus big business geworden. Ook bij ons. André Vandorpe, directeur van Boek.be, verklaarde in De Ochtend (Radio1) dat fantasy-romans evenveel commercieel potentieel hebben als kookboeken. Volgens informatie van diezelfde organisatie steeg de verkoop in Vlaanderen tussen 2010 en 2013 met bijna 40%. Kookboeken zijn nog steeds een pak populairder, maar fantasy lijkt toch zijn eigen niche-status te ontgroeien. De boekenbeurs geeft dit jaar niet voor niets ruim baan aan het genre, met een themadag en een ijzeren troon van duizend zwaarden.

Er is evenwel meer dan Game of Thrones alleen. Eerder waren er al films als Xena. The Warrior Princess, Harry Potter en uiteraard Lord of the Rings. De Amerikaanse literatuurwetenschapper Richard Burt betoogde ooit in zijn boek 'Unspeakable ShaXXXspeares' (1998) dat je de culturele populariteit van culturele iconen als de bard kan afmeten aan de hand van het aantal porno-parodieën. Met titels als 'Xena XXX' en 'Lord of the G-Strings' lijkt nu ook fantasy, ooit een subcultuur voor dromerige nerds, definitief mainstream geworden te zijn. (Lees verder onder de foto)

'Xena: Warrior Princess': fantasy ontsnapte niet aan de pornoficatie van onze cultuur, en misschien verklaart net dat de stijgende populariteit.Beeld kos

Populairder dan ooit?

Niet toevallig zijn heel wat van die films boekverfilmingen. Fantasy kent een lange literaire geschiedenis die grofweg teruggaat tot de middeleeuwse romances ('Queste del Saint Graal') en ons via de gothic novel ('The Castle of Otranto' van Horace Walpole) tot bij de lichtvoetige paraliteratuur van Terry Pratchett brengt. Fantasy is een erg breed genre met heel vertakkingen, afsplitsingen en interne hiërarchieën (verwar daarom nooit Tolkien met Pratchett).

Doorheen die enorme verscheidenheid duiken wel steevast een aantal basisingrediënten op. Zowat alle auteurs koesteren hun obsessie met historische en mythische oorsprongen (het Keltisch-Germaanse verleden van het oude, Europese continent) en creëren een parallelle wereld waarin macht en magie steeds in gespannen verhouding tot elkaar staan. Hun personages dienen zich tot de kracht van de natuur te verhouden, die nu eens gewelddadig en dan weer helend is. Niet toevallig smokkelen auteurs vandaag vaak ecologische besognes in hun romans binnen.

Maar even goed lijken heel wat van die romans met hun liefde voor archaïsche mythes ook het kolkende geweld in de mens aan te wakkeren. In de parallel wereld van fantasy zijn geweld en wreedheid legio ('oog om oog, tand om tand') en zit de mens gevangen in zijn eigen natuurtoestand. Geen wonder dat het beruchte manifest van Breivik krioelde van de fantasy-elementen.

Seksueler

Met een cyclus als 'Het Lied van ijs en vuur' van George R.R. Martin (de basis voor Games of Thrones) werd fantasy grimmiger, minder zweverig, maar ook seksueler en dus geiler. Criticus Myles McNutt gebruikt in dat verband determ 'sexposition': personages geven je narratieve achtergrondinformatie ('expositie') mee in een setting vol kronkelende lijven. En dus laten de makers van Games of Thrones hun personages kletsen terwijl ze bijvoorbeeld seks hebben met prostituees. Ook fantasy ontsnapt dus niet aan de pornoficatie van onze cultuur.

Misschien is dat wel de reden waarom fantasy-literatuur aan een gestage opmars bezig is.

Onttovering of roes?

Maar wat zoeken lezers in die mythische werelden vol toverkollen, magiërs en schaars geklede nimfen? De socioloog Max Weber legt in 'Wetenschap als beroep' (1919) uit hoe sinds de moderniteit ratio en technologie ons toelaten onze eigen levensomstandigheden te begrijpen. Gedaan dus met wilde, onberekenbare magische krachten die ons bestaan onvoorspelbaar maken. Via berekening kan men de werkelijkheid beheersen.

Vandaag maken we met zijn allen deel uit van een hyperefficiënte bureaucratie die ons dagelijks leven cijfermatig stuurt, tot in onze meest persoonlijke zones (zelfs ons seksleven wordt voortdurend geturfd en gemeten). Uit de populariteit van fantasy spreekt een hunkering naar een andere, transcendente wereld die nog in goeden en kwaden te verdelen valt, een pre-modern universum waarin er wel nog onverklaarbare geheimen zijn.

Fantasy is daarom niet alleen een vorm van escapisme, een culturele roes die ons tijdelijk weghaalt van onze onttoverde wereld, het is ook een poging om de eigen wereld de baas te kunnen, op zoek naar een gevoel van gemeenschappelijkheid.

Beeld kos

Tomorrowland

En dat hebben ook de organisatoren van Tomorrowland goed begrepen. Duizenden kids dansen drie dagen lang op de pompende beats van dj's die zichzelf sjamaan wanen, in een decor zo weggeplukt uit een fantasy-roman. De turntables als heilig altaar, het festival als tribale experience. 'We are one', zo klinkt het.

Tomorrowland is een simulatie van een ritueel, een vorm van geformatteerde transgressie, waarin we allen samen op dezelfde manier tijdelijk alle remmen los laten en eventjes als consument van het exces mogen proeven. Om nadien opnieuw terug te keren naar ons geconditioneerd bestaan als consument. Misschien ligt precies daar de verklaring van de populariteit van fantasy, niet als literair subgenre, maar als product van onze culturele verbeelding: fantasy maakt ons bestaan als consument dragelijk, we hoeven eventjes niet aan de gevolgen van ons hedonitische gedrag te denken. De perfecte vorm van 'outsourcing' dus: even mogen vergeten dat onze eigen werkelijkheid meer lijkt op het scenario van Mad Max dan op een roman van Tolkien.

Tomorrowland snapt perfect de aantrekkingskracht die fantasy-elementen uitoefenen.Beeld BELGA
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234