Zaterdag 23/01/2021

Waarom we geen interview hebben met cineast Jafar Panahi

IN HET NAUW. Het Iraanse regime heeft cineast Jafar Panahi verboden om nog films te maken. Toch doet hij moedig voort. Het verhaal achter dissident Panahi en zijn nieuwe film Taxi Teheran, bekroond met de Gouden Beer in Berlijn. Luc Joris

Jafar Panahi werd gearresteerd na de omstreden presidentsverkiezingen van 2009. De Iraanse autoriteiten beschuldigden hem van het maken van een antiregeringsfilm en het aanzetten tot verzet. De bewuste film werd in beslag genomen, de hele ploeg gearresteerd en drie dagen in de gevangenis opgesloten. Panahi zelf werd tot zes jaar gevangenis veroordeeld. Drie maanden en een hongerstaking later kwam hij vrij. Al werd hem wel een filmverbod van twintig jaar opgelegd.

Toch is Panahi (55) niet opgehouden met het regisseren van films: Taxi Teheran is zijn derde film sinds zijn veroordeling. Die situatie roept een aantal vragen op. Hoe doet Panahi dat, films maken terwijl hij veroordeeld is?

Neemt hij ernstige risico's of wordt dat verbod niet volgens de letter van de wet toegepast? Is hij nu onder huisarrest geplaatst of niet? En wat zijn de gevolgen voor Panahi nu hij de Iraanse autoriteiten blijft uitdagen?

Zondebok

De Iraanse Hengameh Panahi - geen familie van - is de Parijse sales agent van Taxi Teheran. Onder de banner van haar productie- en distributiebedrijf Celluloid Dreams heeft ze de distributie en de internationale verkoop verzorgd van al zijn films, op één na. "Ik heb Taxi Teheran een maand voor Berlijn gezien", zegt Hengemeh Panahi. "In Parijs, toen de film af was. Ik ken Jafar al vijftien jaar, sinds zijn debuutfilm Le ballon blanc (1995). Uit onze werkrelatie is een diepe vriendschap gegroeid, maar zelfs ik wist niet dat hij een nieuwe film af had. En de film is niet uit Iran gesmokkeld via een usb-stick verborgen in een taart. Dat is een cowboyverhaal. Net zoals het gerucht dat Jafar huisarrest heeft. Hij is vrij om zich in Iran te bewegen zoals hij wil. Alleen mag hij geen films maken, geen scenario's schrijven, geen interviews geven en heeft men zijn paspoort ingetrokken. Als hij dat overtreedt, kan hij twintig jaar gevangenisstraf krijgen."

Ondanks die verboden en het risico om gearresteerd te worden, heeft Jafar Panahi dus toch drie films gemaakt. This Is Not a Film (2011) en Closed Curtain (2013) draaide hij in zijn appartement in Teheran en in zijn huis aan zee. Het zijn introspectieve essays, een soort reflectie over zijn eigen situatie. Voor Panahi was ook een manier om zijn depressie van zich af te filmen.

Maar Panahi voelde zich in het nauw gedreven: in Taxi Teheran trekt hij als taxichauffeur de straten van de hoofdstad in, weg uit de beslotenheid, op zoek naar het contact met de mensen en de wereld. En ook al is hij door het regime tot persona non grata verklaard, voorlopig hebben de autoriteiten nog niet ingegrepen.

"Jafar weet ook niet hoe de autoriteiten gaan reageren", verduidelijkt Hengameh Panahi. "Dat maakt het nog gevaarlijker. Uiteraard weet hij welk risico hij neemt, en de macht van de intimidatie is enorm. Maar hij weigert om zich te laten neutraliseren. Hij aanvaardt geen enkel compromis. Film is zijn leven en de straf die hem opgelegd is, is absurd. Een film maken is geen misdaad.

"Dat hem nog niets overkomen is, moet je ook situeren binnen de oriëntaalse cultuur. Iran is misschien geen rechtsstaat, maar er kan altijd onderhandeld worden. De oriëntaalse cultuur is vooral een orale cultuur. En in Iran bestaat er niet zoiets als één realiteit. In het Westen wil men altijd alles terugbrengen tot het rationele. Het leven is complexer dan dat en de dingen zijn niet zwart-wit.

"Je moet ook de context zien waarbinnen Jafar gearresteerd is. Onder de sjah was Iran verwesterd, op het aanstootgevende af. Nadien is het gekanteld naar een islamitische republiek en na de herverkiezing van president Mahmoud Ahmadinejad in 2009 was het land ontregeld. Er werd betoogd in de straten, er vielen doden. Jafar hebben ze als voorbeeld willen stellen: hij was de zondebok."

Hengameh Panahi zegt dat ze geen rooskleurig beeld van Iran wil schetsen. Er gebeuren onaanvaardbare dingen - net zoals in het Westen. Wel mist ze nuancering in de berichtgeving over Jafar Panahi en Iran, terwijl de dingen wel degelijk bewegen.

"Als men het in het Westen over Iran heeft, is het altijd in negatieve zin. Je moet ook het positieve willen zien. In Taxi Teheran komt de advocate van Ghoncheh Ghavami aan het woord. Ghavami kreeg vorig jaar een gevangenisstraf omdat ze protesteerde tegen het feit dat vrouwen in Iran niet naar een internationale volleybalwedstrijd mogen gaan kijken. Net na het Filmfestival van Berlijn is ze vrijgelaten. En families, vrouwen inbegrepen, mogen nu volley- en basketbalwedstrijden bijwonen. Het zijn kleine stappen vooruit. In Europa heeft het ook eeuwen geduurd om te zijn waar we nu zijn. Over die evolutie schamen we ons nu ook.

"Hiermee wil ik niet zeggen dat Jafar niets riskeert. Voor hetzelfde geld wordt hij morgen opgepakt. Of ik nu naar Panahi zou kunnen bellen? Natuurlijk. Hij zit niet in de gevangenis en hij heeft een gsm. Ik weet niet of hij afgeluisterd wordt. Dat gebeurt ook in Frankrijk en in de VS. En ik heb er geen flauw benul van of ik een risico neem door een film te promoten die in Iran verboden is. Misschien. Maar wat Jafar doet, raakt me. Zijn films zijn een geschenk voor de wereld en voor Iran en ik wil dat de mensen ze zien."

De enige officiële reacties die Jafar Panahi tot nog toe kreeg, kwamen van de Iraanse ministeries van Cultuur en Communicatie. Net voor de Berlinale stuurde het ministerie van Cultuur een brief naar festivaldirecteur Dieter Kosslick. Daarin stond dat Iran het betreurde dat het festival een film geselecteerd had die in eigen land verboden was.

Dreiging

In de reactie van het ministerie van Communicatie schuilde wel dreiging. Hengameh Panahi: "Hun antwoord kwam hier op neer: als het gerecht je veroordeelt en verbiedt om bepaalde dingen te doen en je legt dat naast je neer, is dat een misdaad. En een misdadiger die volhardt, moet strenger gestraft worden. Maar Jafar zelf is niet opgepakt. De autoriteiten zijn intelligenter dan dat. Ze zitten niet in een makkelijke situatie want het is een vicieuze cirkel maar voorlopig hebben ze niet te fout gemaakt om hem opnieuw te arresteren of te vervolgen. Daar feliciteer ik ze voor. Bij Closed Curtain hebben ze twee acteurs voor promotie laten overkomen. Dat hadden ze kunnen verhinderen. Terug in Iran heeft men hun paspoorten afgenomen en zijn ze ondervraagd. Maar hun paspoorten hebben ze nadien teruggekregen.

"Voor Taxi Teheran is Jafars vrouw naar Berlijn mogen reizen. Ze is zonder problemen naar Iran teruggekeerd. Ik ben er trouwens zeker van dat ze tevreden en fier zijn met die Gouden Beer. Het is een paradox. Ze hebben Jafar als zondebok genomen, om te laten zien dat je niet dat soort films maakt in Iran. Alleen hebben ze de verkeerde persoon gekozen: Jafar zal nooit een toegeving doen.

"Ik hoop dat de autoriteiten begrijpen dat Jafar nu genoeg geleden heeft, dat ze dat verbod opheffen zodat hij officieel zijn vrijheid van meningsuiting kan terugvinden. Dat zou rechtvaardig zijn. En dat zijn films ook in Iran officieel kunnen gezien worden. Jafar houdt van zijn land. Voor zijn veroordeling heeft hij een aanbod gehad voor een Hollywoodfilm. Misschien zou hij gegaan zijn maar niet met de bedoeling om samen met zijn familie Iran te verlaten, ook al woont zijn dochter in Parijs.

"Jafar wil eerst en vooral films maken over de Iraanse realiteit. Taxi Teheran is geen anti-Iranfilm. Natuurlijk zit er kritiek in, maar door die kritiek te aanvaarden toon je ook dat je tolerant bent, dat je respect hebt voor je kunstenaars. Kunst doet de dingen evolueren, zet aan tot nadenken. Taxi Teheran is een film die aanklaagt maar Jafar is er in geslaagd om zijn colère te overstijgen. Hij spreekt met liefde, ironie en humor over Iran en zijn situatie. Hij kijkt met de glimlach naar de onrechtvaardigheid die hem overkomen is, zonder zichzelf te censureren of een manifest te hebben gemaakt.

"Er zit vreugde in zijn film. Voor kunstenaars is dat ook een verzetswapen. Jafar is beknot in zijn vrijheid maar hij kan alleen maar verder leven en niet letten op die beperkingen. Het is de enige oplossing die hij heeft: tonen dat je sterker bent dan de verboden die men je oplegt."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234