Maandag 14/10/2019

Geopolitiek

Waarom water het nieuwe massavernietigingswapen is

Vrouwen verzamelen water aan de opgedroogde Siang-rivier. Beeld AFP

Bevolkingstoename en klimaatverandering maken dat zoet water steeds schaarser wordt. Landen als China en Turkije beseffen dat maar al te goed en gebruiken het ‘blauwe goud’ van hun grote rivieren als een machtsmiddel voor diplomatieke chantage en zelfs als oorlogswapen.

Tussen China en India woedt momenteel een van de eerste grote wateroorlogen uit de geschiedenis. Inzet zijn enkele machtige, grensoverschrijdende rivieren die allemaal hun bron hebben in het Himalaya-gebergte van Tibet dat ook wel de ‘watertoren van Azië' wordt genoemd. Machtige stromen als de Mekong en de Brahmaputra ontspringen in China en vloeien vervolgens door andere Aziatische landen als India, Bangladesh, Vietnam en Thailand. Twee miljard mensen zijn voor hun drinkbaar water, irrigatie en energie afhankelijk van deze rivieren.

De huidige spanningen tussen China en India hebben vooral te maken met de Brahmaputra, de rivier die vanuit China door India en Bangladesh vloeit en samen met de Ganges uitmondt in de Ganges-delta.

Omdat China een enorme behoefte heeft aan waterkracht, bouwde het land de afgelopen jaren honderden grote dammen op rivieren als de Brahmaputra. In totaal bezit China op het Tibetaanse plateau 87.000 dammen, meer dan de Verenigde Staten, Canada en Brazilië samen. Dat heeft een grote invloed op de watertoevoer naar India.

Maar vooral het feit dat China sinds oktober vorig jaar weigert om zijn hydrologische data over de Brahmaputra met India te delen, maakt dat India zich onmogelijk nog kan voorbereiden op overstromingen en droogtes en dat veroorzaakte tijdens de afgelopen moesson al talloze doden en maakte dat duizenden mensen halsoverkop hun dorpen moesten verlaten.

Inwoners proberen hun schapen op het droge te brengen na een overstroming van de Brahmaputra-rivier in India. China geeft geen watergegevens door aan India, die zich niet op rampen kan voorbereiden. Beeld AP

De informatiestop heeft vooral te maken met het feit dat de Indiase premier Narendra Modi in mei vorig jaar weigerde deel te nemen aan een top over het zogenaamde One Belt One Road-project, China’s economische paradepaardje van transcontinentale spoorlijnen, havens en luchthavens waarmee Peking wil uitgroeien tot de onbetwistbare economische wereldmacht. Ook het grensconflict in de betwiste Doklam-regio veroorzaakte grote spanningen: toen China in juni vorig jaar plannen maakte om in Doklam een nieuwe weg aan te leggen, stuurde India troepen ter plaatse om dit te verhinderen. 

(Lees verder onder de grafiek)

Beeld GRAFIEK DM

China’s weigering om overstromingsdata door te geven, maakte dat een gezwollen Brahmaputra-rivier tijdens het recente moessonseizoen onverwacht de Indiase staat Assam binnenvloeide en een spoor van doden en vernielingen achterliet.

Vervuiling

Het waterconflict nam nog toe omdat het water van de Siang, de belangrijkste zijarm van de Brahmaputra, al sinds november zwart kleurt, wat wijst op verregaande vervuiling. De pollutie heeft waarschijnlijk te maken met de intense mijnbouwactiviteiten van China. Maar enkel een Chinees-Indiaas wetenschappelijk onderzoek kan de oorzaak en de gevaren van de vervuiling achterhalen, maar ook hier weigert China mee te werken.

Steeds meer experts omschrijven de manier waarop China met zijn grensoverschrijdende rivieren omdat als “geopolitieke poker” en “diplomatieke chantage”. Indiase media beschuldigen Peking ervan om water te gebruiken als een “massavernietigingswapen”.

Turkije: oppermachtig rivierland

Opvallend is dat ook Turkije steeds meer beschuldigd wordt van “waterchantage” omdat het de grensoverschrijdende rivieren Tigris en Eufraat inzet als machtsmiddel. Net als China bouwde Turkije de afgelopen veertig jaar veel dammen waardoor er veel minder water naar de buurlanden Irak en Syrië vloeit. Verschillende bronnen hebben het over een afname van respectievelijk 80 en 40 procent. Ook Iran is slachtoffer van de Turkse waterprojecten. Bijzonder omstreden is de megadam van Ilisu die zich op 50 kilometer van de Syrische grens bevindt en deel uitmaakt van het South Eastern Anatolia Dam Project, afgekort als GAP.

Hasankeyf, een historische stad in Turkije verdwijnt straks helemaal onder water. De gedwongen verhuizing kan conflicten veroorzaken Beeld EPA

GAP is niet alleen omstreden omdat dit megaproject van 22 dammen en 19 waterkrachtcentrales het historische stadje Hasankeyf onder water zal zetten en tienduizenden inwoners zal verjagen, maar nog meer omdat het de hele waterhuishouding van het Midden-Oosten zal verstoren en massale droogte, zandstormen, economische rampspoed en emigratie zal veroorzaken. Volgens verontrustende studies zou de Ilisu-dam ervoor zorgen dat 56 procent van het Tigris-rivierwater nooit naar Syrië zal vloeien.

Dat het unilaterale Turkse waterbeleid een enorme impact heeft op de regio is duidelijk. Een aantal wetenschappers ziet zelfs een rechtstreeks verband tussen watertekorten in Syrië en Irak en het uitbreken van het Syrische conflict en de opkomst van Islamitische Staat. Zo wijst Robert Patrick van het Global Institute for Water Security erop dat in de maanden voor het uitbreken van de Syrische opstand 60 procent van het grondgebied te maken kreeg met een grote droogte die nefast was voor de landbouw en ervoor maakte dat meer dan een miljoen soennitische landbouwers moesten verhuizen naar kuststeden waar veel alawieten woonden waardoor etnische spanningen ontstonden.

(Lees verder onder de grafiek)

Beeld GRAFIEK DM

Veelzeggend zijn ook de artikelen van National Geographic-onderzoeksjournalist Peter Schwartzstein die op basis van meer dan honderd interviews kon vastleggen hoe rekruteerders van wat later Islamitische Staat zou worden vanaf 2010 de markten bezochten van dorpen in gebieden waar droogte heerste. De droogte, omwille van het lagerivierdebiet, werd nog verergerd door het feit dat boeren dure benzinepompen moesten inzetten om grondwater aan te boren. Vele boeren gingen failliet. Uit studies van de Wereldbank bleek dat de helft van de plattelandsbevolking met watertekorten kampte en 39 procent in armoede leefde, dat is meer dan twee keer meer dan de stedelijke bevolking.

Een Iraaks kind op de vlucht voor conflicten. IS vond voedingsbodem bij droogteproblemen. Beeld AFP

IS-rekruteerders schuimden de markten af, deelden cash en voedselpakketten uit en beloofden wanhopige boeren een vast inkomen. Ze verspreidden ook de foutieve informatie dat de Iraakse sjiaregering kwaadwillig zoveel mogelijk soennitische dorpen droog legde om zo boeren van hun land te drijven.

Strijders uit droogtegebieden

Ook de Amerikaanse meteoroloog Eric Holthaus koppelde de snelle opkomst van Islamitische Staat aan een periode van een recorddroogte in Irak in maart 2014.

Toen Islamitische Staat in 2014 zijn grootschalige opstand begon, bleek dat het fundamentalistische leger in grote mate bevolkt werd door strijders afkomstig uit droogtegebieden.

Diezelfde wetenschappers en experts die ten tijde van de opkomst van Islamitische Staat de alarmbel luidden over rekrutering in de de droogtegebieden, waarschuwen anno 2018 dat de waterproblemen in die gebieden alleen maar verergeren. Tijdens zijn gewelddadige neergang paste Islamitische Staat de tactiek van de verschroeide aarde toe waardoor talloze irrigatiepijpleidingen, waterkanalen en pompen vernietigd werden en ook ondergrondse bronnen vergiftigd werden.

In combinatie met een verlaagde regenval en extra verdamping ten gevolge van de klimaatverandering, dreigen nieuwe sociale rampen die ook een zware impact zullen hebben op emigratie naar Europa. Zeker als je de langdurige droogte koppelt aan een verwachte verdubbeling van de bevolking in Irak en Syrië tegen 2050.

Vandaar dat de Iraakse minister van Water Hassan Janabi de jongste weken al meermaals de alarmbel luidde. “Miljoenen boeren beschikken over te weinig water om deze winter hun gewassen te planten en volgende zomer zal er een grootschalig tekort aan drinkbaar water zijn. Ik voorspel een sociaal conflict.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234