Donderdag 22/08/2019

Reportage

Waarom vele vluchtelingen niet terug willen of kunnen naar Syrië: “Ik herinner me alleen ons huis. Maar dat staat er toch niet meer”

Saad en zijn familie. In Syrië werkte hij als advocaat, in Turkije moet hij verschillende jobs doen om te overleven. Beeld rv

Nu de oorlog in Syrië in de eindfase aangekomen lijkt, klinkt de vraag aan de miljoenen vluchtelingen in Turkije om terug te keren steeds luider. Maar velen willen of durven dat niet. 

Fatima’s zachte glimlach verdwijnt als wordt gevraagd wat ze zal doen indien ze terug naar Syrië moet. Het voorbije uur vertelden zij en haar dochters over hun leven in Turkije. Het gaat goed met hen. Fatima volgt Turkse les, haar man werkt in de immobiliënsector en de kinderen tonen fier hun Turkse schoolschriften. “We willen niet terug. Ik was opgelucht toen president Erdogan opnieuw verkozen werd. Voor hem zijn we welkom.”

Fatima is een van de meer dan 11 miljoen Syriërs die op de vlucht sloeg. Ongeveer 5,5 miljoen vluchtte in eigen land, een klein miljoen trok naar Europa en meer dan vijf miljoen zochten een onderkomen in buurlanden Libanon, Jordanië en Turkije. Een flink deel van die Syrische vluchtelingen moet terugkeren naar hun land als de burgeroorlog ten einde is, mits er garanties zijn op vlak van infrastructuur en veiligheid. Dat is samengevat het standpunt van Europese diplomaten in Turkije.

Al lijken vele Syriërs daar niet happig op. Ook het gezin van Fatima niet. “Er is niets om naar terug te keren. In Turkije hebben we een huis, werk en onderwijs voor de kinderen. Waarom dat weggooien om van nul te herbeginnen?”

Complete illusie

Op de vraag wat ze zich nog herinnert van haar leven in Syrië, antwoordt Fatima’s dochter, de twaalfjarige Rayan, met het ophalen van haar schouders. “Ze was nog jong toen we Aleppo verlieten”, verklaart mama Fatima. “Turkije is nu haar thuis.” Maar Rayan onderbreekt haar moeder. “Ik herinner me toch iets. Ons huis.” Ze lijkt blij met de herinnering. “Maar ach, dat staat er toch niet meer. Dus eigenlijk weet ik niets meer.”

Het gezin van Fatima is niet het enige dat in Turkije wil blijven. Een rapport van de Turkse organisatie Ombudsman Institution schat in dat er binnen tien jaar maar liefst vijf miljoen Syriërs in Turkije zullen leven. “Dit wordt een demografische shift van jewelste”, zegt Omar Kadkoy, migratiespecialist bij de Turkse denktank TEPAV. Het is puur menselijk instinct om te blijven waar het beter is. Overheden moeten beseffen dat het idee dat de meerderheid van de vluchtelingen zal terugkeren, een complete illusie is.”

Wil dan helemaal niemand terug? Toch wel. Het gezin van Saad, bijvoorbeeld. Net als het gezin van Fatima vluchtte ook zij vier jaar geleden vanuit Aleppo naar Turkije. Maar in tegenstelling tot hen voelen zij zich niet goed in Turkije. “Ik kan hier mezelf niet zijn”, zegt vader Saad.

Hun situatie is precair. Het huis van Saads gezin staat in de schaduw van betonskeletten. Aan weerszijden van hun straat staan hoge onafgewerkte appartementsgebouwen. “Het is een kwestie van tijd voor dit huis wordt afgebroken”, zegt Saad. “Waar we heen moeten? Dat weet ik niet. Een nieuw huis huren is erg duur. Bovendien willen vele Turken willen niet verhuren aan Syriërs.”

Discriminatie

Discriminatie is een veel gehoorde motivatie bij potentiële terugkeerders. Refugees Deeply interviewden honderden Syriërs. Naast familiale redenen spelen ook economische situatie, vernederingen en discriminatie in het opvangland een grote rol in de beslissing naar Syrië terug te keren.

Saad, in Syrië advocaat, deed al verschillende jobs in Turkije. “Vaak werd ik een maand lang niet betaald.” Noodgedwongen springt het hele gezin bij. “We kunnen niet anders. Mijn vrouw maakt stoelen. Aan een stoel werkt ze ongeveer 15 uur en krijgt daar 25 Turkse lira (iets meer dan vier euro, red.). Hard werk voor weinig geld.”

Vorige week kondigde Turkije aan dat er sinds augustus 2016 bijna 300.000 Syriërs zijn teruggekeerd. Volgens de Turkse minister van Binnenlandse Zaken Süleyman Soylu is dat te danken aan de Turkse operaties in het noorden van Syrië. De timing van die verklaring is niet toevallig, nu de Turkse troepen klaarstaan om Syrië opnieuw binnen te vallen. De VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR kan de cijfers niet bevestigen maar ziet inderdaad een groep terugkeerders. “De mensen die wij zien, proberen we zo goed mogelijk bij te staan”, zegt Unal. “Hoewel we de situatie op het terrein nog erg moeilijk is, hebben mensen steeds het recht om terug te keren.”

Bij gebrek aan centrale verwarming doet een zwarte houtkachel het werk in de woonkamer van Saad. De Turkse gemeente voorziet gratis kolen, vertelt hij. De kamer wordt steeds warmer en met regelmaat van de klok wordt thee ingeschonken. Op de vraag of ze straks een van de terugkeerders zullen zijn, lacht Saad vriendelijk maar triest. “Eerst moet de situatie in Syrië veiliger worden. Maar je leven heropbouwen in Syrië kost veel geld. En als je amper geld hebt om te leven, lukt migreren al zeker niet.” De fiere en welbespraakte Saad valt even stil. “Het is een uitzichtloze situatie”, zegt hij uiteindelijk. “We kunnen niet terug maar ook niet vooruit. We zitten vast in Turkije.”

Syrische strijders die worden gesteund door Turkije, in Aleppo. Beeld AFP

Ondernemersklimaat

De deur van de woonkamer wordt zachtjes opengeduwd. Saads jongste dochter stapt binnen. Nog wat wankel, als eenjarige. Liefdevol neemt Saad haar op zijn schoot. Ze is geboren in Ankara. Ze is lang niet de enige. Volgens Turkije werden al meer dan 300.000 Syrische kinderen in het land geboren. “Dat zijn Turkse kinderen”, zegt onderzoeker Kadkoy. “Voor hen is Syrië iets uit de verhalen, niet uit de realiteit. Zonder beleid wordt dit een verloren generatie.”

Dat laatste beseft Turkije. In juni 2016 kondigde Erdogan aan dat hij 300.000 Syriërs – voornamelijk hoogopgeleiden – de Turkse nationaliteit wou geven. “Veel Syriërs en hun bedrijven doen het goed in Turkije”, zegt Kadkoy. “We interviewden honderden bedrijven en Syrische ondernemers en 71,7 procent van hen wil niet terug naar Syrië als de oorlog voorbij is. Ze vinden het ondernemersklimaat in Turkije erg aantrekkelijk.” Al speelden in het voorstel van Erdogan ongetwijfeld ook electorale motieven mee. Syrische soennieten zijn extra kiespotentieel voor de conservatieve AKP.

Een voorzichtig integratiebeleid ziet het licht maar Turkije steekt niet weg dat ze van een deel van de Syriërs af wil. Dat laatste is zeker in campagneperiodes te horen. “Ik was bang tijdens de verkiezingen (de presidentsverkiezingen van 24 juni, red.)”, zegt Fatima van het gezin dat niet terug wil. “Wat zou er met ons gebeurd zijn als iemand anders dan Erdogan won? Voor Erdogan zijn we welkom. Andere politici vinden ons maar niets.”

Ze heeft een punt. Zowel de voorzitter als de presidentskandidaat van de CHP, de belangrijkste oppositiepartij, ventileerden vaak standpunten tegen de Syrische vluchtelingen in Turkije. Bij de AKP van Erdogan is er meer afwisseling: dan eens antimigratie, dan eens een solidaire boodschap.

Gelukkig

Fatima voelt de spanningen. “Ik neem vaak de bus. Een paar keer hoorde ik verwensingen. Zoals die keer toen ik een zitplaats had en zij niet. Soms moet ik huilen van zulke opmerkingen.” Momenteel blijft het vooral bij dergelijke spanningen. Van oncontroleerbare conflicten is er in Turkije geen sprake. Al valt met het huidige sociale en economische klimaat niets uit te sluiten.

Ondertussen speelt de dochter van Fatima een lied op haar gitaar. “Ik startte net mijn eerste lessen”, zegt ze glunderend. Fatima luistert al even fier. Je hoort haar denken: “mijn kinderen zijn hier gelukkig”. Op de allerlaatste vraag van ons gesprek zegt ze dan ook volmondig ja. “Ja, we willen graag de Turkse nationaliteit. Dan mogen we opnieuw reizen. En kunnen we zeker blijven.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden