Zaterdag 19/06/2021

Visfraude

Waarom u zich zo vaak laat bedriegen

Een visverkoper in Athene. De zalm die op uw bord in Brussel belandt, bleek deze week echter niet echt altijd zalm te zijn. Beeld AFP
Een visverkoper in Athene. De zalm die op uw bord in Brussel belandt, bleek deze week echter niet echt altijd zalm te zijn.Beeld AFP

Een goedkope pangasius voor de prijs van een dure noordzeetong. Nieuw gefoefel met uitstootcijfers bij Volkswagen. Bedrieglijke labels in het koelvak. Het lijkt wel de week van de belazerde consument. Bedrijven zetten ons af, de overheid laat het oogluikend toe en wij staan erbij en betalen vrolijk de rekening. Waarom kan dat zomaar?

Consument

Wie is er niet gek op sole meunière? Maar als die in Brussel op uw bord belandt voor 15 euro, dan moet er toch een belletje rinkelen. Dan is die dure vis misschien een goedkope, ingevroren kweekvis uit Vietnam. Met andere woorden: er zwemt ook sjoemelvis in de zee. De titel van een nieuw rapport waaruit blijkt dat een op de drie visgerechten in Brusselse restaurants uit andere vis bestaat dan de menukaart vermeldt, is niet voor niets 'Te goedkoop om waar te zijn'.

Laten we ons te makkelijk vangen? We zijn heel gevoelig voor de zachtste prijs. "Consumenten hebben een verantwoordelijkheid om na te gaan of ze niet worden bedonderd", zegt Monique Goyens, directrice van de Europese consumentenkoepel BEUC. "Toch is het niet omdat iets duur is, dat u er mag van uitgaan dat er van bedrog geen sprake is."

Wij moeten onze ogen dus openhouden, maar uiteraard kunnen we daar maar zo ver in gaan als ons zicht reikt. Wat op labels staat, blijkt niet altijd te kloppen: de onthulling over foutieve etiketten op vleeswaren deze week is daarvan nog eens het bewijs. Een van de voorbeelden was kip dat als kalfsvlees werd verkocht.

Mede onder druk van Europese consumentenorganisaties staan de wetten inzake consumentenbescherming vandaag behoorlijk ver en bestaan er mechanismen om legale rechten af te dwingen. En toch laten we ons rollen. Om echt iets te veranderen, kunt u zelf naar de rechter stappen. Maar voor een bord vis, zegt Goyens, ligt er een psychologische drempel.

null Beeld AFP
Beeld AFP

Bedrijven

Er is nog nooit een consument omgekomen van een kritische gedachte, maar het zou nogal gek zijn dat u de volgende keer voor een restaurantbezoek de marktprijzen voor noordzeevis uit het hoofd moet leren. Of dat u in de showroom van de garage moet hoofdrekenen wat de echte uitstoot van uw nieuwe auto is. Want laat ons eerlijk zijn: doorgaans start het bedrog bij de producenten. Bedrijven die het vertrouwen van een klant beschamen om meer geld te verdienen.

Dit terwijl toch steeds meer zakenmensen spreken over hun verantwoordelijkheden tegenover de stakeholders van de onderneming - niet alleen aandeelhouders, maar ook klanten, werknemers en de gemeenschap waarin een bedrijf werkt. "Er worden ethische codes uitgewerkt die duidelijk aangeven wat kan of niet kan, bij een aantal bedrijven worden er zelfs tests over die codes afgenomen", legt docent bedrijfsethiek Ludo Peferoen (UGent) uit. "Er worden stappen gezet, maar het verhindert niet dat er spelers zijn die slimme manieren vinden om aan controle te ontsnappen."

Zolang er geld te verdienen valt, blijft de verleiding. Vrijemarktgoeroe Milton Friedman heeft dan toch gelijk: the business of business is business? De enige maatschappelijke verantwoordelijkheid die bedrijfsleiders dragen, is zoveel mogelijk winst voor de aandeelhouders maken zonder de wet te overtreden.

Hoe groter de business, hoe groter de verlokking om het grof te spelen. In een geglobaliseerde wereld is het alsmaar gemakkelijker om je te verstoppen als bedrieger. "In een kleine gemeenschap kent iedereen elkaar, is er veel controle en dus weinig verleidingen om iets bedenkelijks te doen", zegt Peferoen. "In grote gemeenschappen kan je anoniemer zijn, is er minder kritische controle en dus meer plaats voor bedrog."

Overheid

Kun je het bedrijven kwalijk nemen als ze er de kantjes aflopen wanneer de wet hen dat toelaat? Een jurist zal overtuigend 'nee' antwoorden. Dat de overheid wel wat ruimte laat voor vrije interpretatie mag duidelijk zijn.

Wanneer er nieuwe regels worden opgesteld, zit de industrie mee aan tafel. Ergens niet onlogisch, want ze beschikt over de technische expertise die nodig is voor doortastende wetgeving, expertise waar de overheid in veel gevallen niet over beschikt. "Ook wij hebben geen uitgebreide kennis in huis van auto's of geneesmiddelen", zegt Goyens. "Maar onderzoek dat de industrie aanlevert, zou wel opengesteld moeten worden voor onafhankelijk onderzoek." Andere partijen moeten op een gegeven moment ook hun zeg krijgen. Vandaag staan bedrijven te dicht bij de overheid.

Is onafhankelijk onderzoek een wonderoplossing? Niet echt. Bij auto's gebeurt dat al. Voor een auto op de Europese markt komt, moet die slagen voor een reeks tests, maar intussen weten we dat die tests niet deugen. Niet alleen omdat de auto's in kunstmatige omstandigheden worden gemeten - extra harde banden, afgeplakte kieren om de auto gestroomlijnder te maken, tests op grote hoogte en bij onrealistisch hoge temperaturen - maar ook omdat een gebrekkige regelgeving het toelaat.

Bedrog is van alle tijden, maar onder meer door de financiële crisis hebben overheden in de budgetten van toezichthouders gesneden. "Hoe groter de gaten, hoe groter de verleiding om vals te spelen," zegt Goyens.

Betere regels dringen zich dus op. Tegelijk: hoe ver wil je doorgaan in de reglementering? We leven in een tijd waarin van overheden, en zeker die van de Europese instellingen, niet zomaar alles aanvaard wordt. Wie zit te wachten op regels voor de wettelijke kromming van komkommers?

Besluit

Wie is nu de schuldige: de consument, de overheid of de bedrijven? U hoort het niet graag, maar iedereen heeft boter op het hoofd. Wij willen het beste voor zo weinig mogelijk geld, de overheid probeert ons te beschermen zonder het de bedrijven al te moeilijk te maken. En de bedrijven? Die springen gretig in het gat.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234