Woensdag 25/11/2020

Waarom The Joker ons meer fascineert dan Batman@5 INFO Opinie:Jonathan Lethem is een Amerikaanse schrijver.

Jonathan Lethem verbindt de nieuwe Batmanfilm met de Amerikaanse realiteit

Hij is de auteur van de bestsellers The Fortress of Solitude en

The Disappointment Artist.

Tien weken na de release in de cinema heeft The Dark Knight 358 miljoen euro geïncasseerd, waarmee de nieuwe Batman enkel nog Titanic boven zich moet dulden als lucratiefste film ooit. Maar voor Lethem is The Dark Knight minstens even duister als populair: 'Ik kan me niet van de indruk ontdoen dat morbide onsamenhangendheid de ware smaak is van de film, en een chaotische vorm zijn ultieme inhoud.'

@4 DROP 4 OPINIE:'Broken pipes, broken tools / People bending broken rules", zingt Bob Dylan in 'Everything Is Broken'. De tekst wordt ondersteund door een gitaarriff die je kent van de tv-serie van Batman uit de jaren zestig met Adam West, mijn ultieme Batman, hoe waardeloos en ongevaarlijk hij ook was.

Ik dacht aan 'Everything Is Broken' toen ik mijn terugkeer naar mijn eigen Gotham City - Brooklyn, hoe getemd en over het paard getild ook - bezegelde door naar The Dark Knight te gaan kijken, die zich volop nestelt tussen Titanic en Star Wars als de op één na populairste film aller tijden.

Dat was na een lange zomer wroeten in de zoutmijnen van de 'roman in wording', ver van de megabioscopen en buiten het bereik van een betrouwbaar draadloos signaal. Anders gezegd: ik was doof geweest voor de tabloid- en blogwerkelijkheid, sprokkelde cultuur uitsluitend via het snerpende oortje van een dagblad dat op dit specifieke schiereiland van Maine door vrachtwagens wordt bezorgd aan de plaatselijke handel, meestal in dozen van elf. Op de meeste dagen dacht ik eraan een exemplaar te halen.

Toen mijn wegen en die van de wijdere datastroom zich begin juni scheidden, was Bill Clinton nog altijd woedend en rood aangelopen, was Palin de naam van mijn favoriete Monty Pythonlid en was The Dark Knight nog een would-be zomerpopcornhit die een smaakje had gekregen door de tragische dood van een jonge acteur. Ik ga me niet van de domme houden: voor ik mijn sonar uitschakelde, was Heath Ledgers fysieke sprong in de nihilistische waanzin van Batmans eeuwige rivaal The Joker al breeduit en ergerlijk duidelijk geafficheerd in de vorm van reclamefoto's en YouTubefilmpjes, een voorbode van iets - maar van wat? Drie maanden later, toen The Dark Knight al betiteld was als de film die we allemaal zeker moesten zien, zouden we dat moeten weten.

Toen ik na de film thuiskwam, wist ik het nog altijd niet. Nee, in een seizoen dat geteisterd werd door hele families orkanen en faillissementen, met de controverse van onze simultane oorlogen die zich over de Cambodjaanse - sorry - de Pakistaanse grens kronkelde, en met een herrijzend, oorlogszuchtig Rusland dat zich aan de overzijde van de Beringstraat in het gezichtsveld had gewurmd zonder dat iemand er oog voor had, voelde ik me ontkracht door de film, en ontmoedigd.

In mijn verwarring vluchtte ik in de veilige armen van Google. Ik zag er bevestigd wat me in mijn bioscoopzetel angst had ingeboezemd, maar nooit geformuleerd had voor mezelf: The Dark Knight, met zijn zwijgzame burgers vol zelfmedelijden, zijn martel-, wraak- en ondervragingsscènes, zijn uitgebreide en afgewogen keuzes tussen principes en mensenlevens, zou best een pleidooi kunnen zijn voor de schendingen van de mensenrechten in het buitenland en van de burgerrechten thuis van de huidige regering, als vergelding voor aanvallen van een irrationeel en onmenselijk kwaad.

Arme Batman, gedwongen als hij is om opnieuw en opnieuw de ethische principes die hem definiëren te schenden, om de wereld te verwoesten om hem te redden.

Collega-schrijver Andrew Klavan prees deze interpretatie aan: "Een lofzang op de vastberadenheid en morele moed die George W. Bush heeft getoond in deze tijden van oorlog tegen de terreur." Ga met je vinger rond het Batmanteken en "het heeft iets van... een W". Is dat zo?

In de woorden van recensent Dave Kehr: "Ik weet niet zeker of The Dark Knight conservatieve waarden koestert... Hij geeft er in elk geval blijk van... De ideologie kruipt er op kousenvoeten in, of je dat nu wilt of niet." Ik zou eraan toevoegen dat populaire mythen of symbolen die zo veerkrachtig en toch zo ondoordringbaar zijn als Batman de neiging hebben om betekenissen te vergaren en te resumeren die verdergaan dan de bedoelingen van de maker.

Toch leek het erop dat de patriottische interpretatie van Klavan de film tegelijkertijd te weinig en te veel eer aandeed. Misschien ben ik te gretig om The Dark Knight te reduceren tot de theeblaadjes in de droesem van het kopje van het politieke seizoen, maar ik kan me niet van de indruk ontdoen dat morbide onsamenhangendheid de ware smaak is van de film, en een chaotische vorm zijn ultieme inhoud.

Iedereen is het erover eens dat Ledgers Joker de show steelt. Maar eerlijk: wat valt er te stelen? De film was al in beginsel die van The Joker. Scène na scène presenteert een zinnelijke verhandeling die de marteling van eerlijke mensen en het verkruimelen van de sociale en economische infrastructuur al even normaal vindt. Niemand in dit Gotham herinnert zich nog een tijd voor de teloorgang van de stad, en de film doet geen poging om een uitweg te tonen. Hij voert alleen aan dat de bitterheid van de held veroorzaakt werd door zijn mislukking - of was het andersom?

Ouwe zeur die ik geworden ben, voelde ik me gechoqueerd tijdens het kijken. Maar toen de golf van contradicties eenmaal achter me was weggeëbd voelde ik geen aanzet tot een emotie groter dan een vermoeid schouderophalen, zoals ik heb als ik krantenkoppen lees die me vertellen dat we geen val van een kraan of een faillissement van een bank meer hebben, maar de laatste val van een kraan, het laatste faillissement van een bank.

Door de narratieve gaten heen, de valse diepgang die nergens toe leidt, het geveinsde verdriet om zinloze vernieling en onechte dood weerspiegelt The Dark Knight een publieke opinie die versmacht is tot hulpeloosheid door paniek, overreactie en gecultiveerde misnoegdheid.

Ik kreeg het gevoel dat Batman een masker draagt omdat hij weet dat hij fake is - en het verhaal van zijn inauthenticiteit, de mogelijkheid van de ontmaskering, weegt zwaarder door dan de hoop die hij brengt dat hij het kwaad kan weren. The Joker daarentegen toont zijn ware gelaat, zijn enige gelaat, en zijn afkomst is irrelevant, zijn aanwezigheid even onontkoombaar als de tweede wet van de thermodynamica, of de angst zelf.

De paradox van The Joker is uiteraard dezelfde als die van 9/11 en zijn lange nasleep: blind geweld zou bij ons een even grote en even onbuigzame passie voor waarheids- en vrijheidsliefde moeten teweegbrengen, maar de angst die het ons daarentegen inboezemt, maakt ons volslagen inert en zwijgzaam.

Als u zoals ik in de verte, vaagweg, waarschijnlijk idioot gehoopt had dat de presidentsverkiezingen van 2008 een referendum zouden worden over bewezen waarheden sinds de vorige presidentsverkiezingen, dan bent u eraan voor de moeite. Dat onze invasie in Irak gebaseerd was op opportunistische leugens, dat de planners er al naar verlangden voor het fiat gevende excuus van 9/11 is een welomlijnde smet op de Amerikaanse geschiedenis.

Maar zij die wel geïnteresseerd waren in een gesprek over aansprakelijkheid kregen steevast te horen dat het te vroeg was - we waren niet zeker van het bewijs, of te getraumatiseerd om het risico te lopen het nationale moreel te ondermijnen - tot het moment kwam dat het abrupt te laat was, toen het oud nieuws werd.

Toch verwacht ik het nog altijd in het nieuws. Als beide kandidaten campagne voeren vanuit de premisse 'Washington Is Broken', dan ben ik niet geneigd het daar oneens mee te zijn. Wel om toe te voegen: ons geloof in onszelf is ook kapot, en dat is de prijs die we betalen omdat we onze meest elementaire waarheden stilzwijgen of maximaal mompelen. Daaronder, om te beginnen, het feit dat foltering elke rationele aanspraak op gerechtigheid in rook doet opgaan en wellicht zal uitgroeien tot de grootste nationale misdaad van onze generatie - een kwestie waaraan we vanwege de definitie van democratie zelf medeplichtig zijn. (Misschien hopen sommigen onbewust dat de verkiezing van een man die zelf gefolterd werd morele rugdekking zal geven, net zoals Batmans verlies van zijn ouders door een gewelddadig misdrijf zijn wraakpaspoort voortdurend vernieuwt.)

Normaal dus dat we hunkeren naar vertier zoals The Dark Knight, waarin elk onderwerp dat maar door ons hoofd blijft malen in een milkshake van razernij, angst en, ten slotte, zalvende verwarring gesmeten wordt.

Het is misschien mogelijk het avondnieuws in een gelijksoortig daglicht te zien, waarbij elk risico om kwetsbare verlangens bloot te leggen, alle tederheid die vrijkomt bij de schijnbaar nutteloze dood van een beloftevolle jonge acteur of van een briljante collega, alle hoop op communicatie tussen de paranoïde blauwen en de paranoïde roden, alles wat ons met elkaar kan verbinden, voor altijd ingekapseld wordt in een vrolijk en cynisch stripverhaal van verkooppraatjes en desinformatie.

Kernwoorden - 'verandering', 'triomf' - worden net zolang herhaald, tot aanpassing elke betekenis oplost in kleine zichzelf opheffende betekenaars. Ondertussen zitten er olifanten in de porseleinwinkel, en gaan we erachteraan in de straat en zijn we zo verlost van alweer een uur of een dag of een week van heldere gedachten.

Onder de geweersalvo's liggen zoveel echte dingen aan diggelen: een bedrijfsmodel dat geen greintje schuldbesef tentoonspreidt, maar wel hoopt op redding van de belastingbetaler; de impliciete belofte van de militaire top aan zijn soldaten en hun familie; een publieke opinie afgeleid naar kanalen die de oprispingen van gelijk welke predikant voeden aan een autoselectief gehoor.

In die déjà-vugevechten ontkomen de strijdende partijen voortdurend aan elkaars laatste oordeel, verdwijnen ze in de leegte, en laten ze ons verbijsterd achter tussen de brokstukken, in het duister tastend over wat we hebben gezien, maar wel zeker dat er een sequel komt.

Als alles kapot is, misschien is dat dan omdat we het op dit ogenblik liever zo hebben. In tegenstelling tot sommige anderen heb ik geen theorie over wie Batman nu eigenlijk is. Maar The Joker, dat zijn wij.

Als alles kapot is, misschien is

dat dan omdat we het op dit ogenblik liever

zo hebben'The Dark Knight' weerspiegelt een publieke opinie die versmacht is tot hulpeloosheid door paniek, overreactie en gecultiveerde misnoegdheid

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234