Dinsdag 22/06/2021

Waarom Sumatra nog meer bevingen mocht verwachten

De aardbeving in de Indische Oceaan op tweede kerstdag van 2004 heeft de kans op een beving in het Zuidoost-Azië niet verkleind, maar juist vergroot. Gisteren werd er in de buurt van het eerder al zwaar getroffen eiland Sumatra opnieuw een beving gevoeld van liefst 8,2 op de schaal van Richter. Het was de hevigste naschok na de natuurramp van drie maanden geleden.

De Volkskrant/ Eigen berichtgeving

Michael Persson/ Vanessa Debruyne

Wetenschappers hadden al gewaarschuwd dat de getroffen regio in Zuidoost-Azië heel kwetsbaar zou blijven voor nieuwe bevingen. De schok van 26 december heeft in de zeebodem voor de kust van Sumatra tot grote bewegingen in de aardkorst geleid. De Euraziatische plaat was daar tot twintig meter omhoog gekomen, concludeert professor Chen Ji van het California Institute of Technology.

Ten zuiden van dat opgeveerde gebied was de plaat vast blijven zitten op de Indisch-Australische plaat. Door die verschillen in beweging was de spanning in het zuidelijke gebied opgelopen. En die spanningen hebben gisteren opnieuw gezorgd voor een zware aardbeving.

Doordat de Indisch-Australische plaat schuin tegen de Euraziatische plaat aandrukt, ontstaat er een drukkende en een schuivende kracht. De eerste heeft geresulteerd in de beving van tweede kerstdag. De schuifkracht zou kunnen leiden tot een slippende beweging van de Birmese microplaat langs de Sumatra Breuk. De spanningen in die breukzone zijn het grootst onder Banda Atjeh, de zwaarst getroffen provincie van het eiland Sumatra.

Na de zeebeving van tweede kerstdag dachten de bewoners van Sumatra dat ze de komende eeuwen wel gevrijwaard zouden blijven van nieuwe bevingen. Het had de aarde per slot van rekening ook een paar eeuwen gekost om de enorme hoeveelheid energie te verzamelen die op 26 december uit de korst was vrijgekomen. Eeuwen waarin de twee aardschollen die voor de kust van Sumatra aan elkaar grenzen, muurvast op elkaar hadden gelegen. Totdat de opgekropte spanningen zo groot waren geworden dat de platen los schoten. En op die manier de eeuwen stilstand in een paar minuten inhaalden.

Zo gaat het meestal, met aardbevingen. De aardkorst knarst als een houten vloer die nog niet is uitgewerkt. Met planken die uitzetten, kromtrekken, losschieten zelfs. Voordeel van een losgeschoten plank is dat niemand meer bang hoeft te zijn dát de plank los komt. De spanning is eruit.

Maar toen de eerste geofysische reconstructies van de ramp verschenen, leek het er al op dat niet alle opgehoopte energie in de beving en in de daaropvolgende tsoenami is omgezet. Twee klemmende platen hebben zich op 26 december weliswaar - letterlijk - ontspand, maar door hun beweging zijn naburige 'planken' juist in de verdrukking gekomen, schrijven John McCloskey en collega's van de University of Ulster in Noord-Ierland deze week in het wetenschappelijke blad Nature. 'Onze berekeningen wijzen op een toename van spanning op twee breukvlakken in de buurt van Sumatra. Dat vergroot de kans op aardbevingen in deze regio aanzienlijk.'

Het is een geologisch domino-effect. Toen op 26 december de vastgeklemde en licht kromgetrokken Euraziatische plaat, waarop Sumatra ligt, na al die jaren loskwam van de Indisch-Australische plaat, veerde hij tot twintig meter op, over een lengte van honderden kilometers. De oprisping onder de Soenda-trog liep vanaf het epicentrum echter alleen in noordelijke richting, naar de Andaman-eilanden. Ten zuiden van het epicentrum bleven de twee aardschollen gewoon 'op slot' zitten.

McCloskey heeft nu berekend dat de 'noordelijke' aardverschuivingen hebben geresulteerd in een extra spanning van vijf bar op het zuidelijke, onbewogen deel van het grensvlak. Een paar procent meer, maar dat kan net de druppel zijn.

Temeer daar aan schoksgewijs opgetilde koraalriffen voor de kust van Sumatra te zien is dat er ongeveer elke tweehonderd jaar een grote beving plaatsvindt, en dat dat in 1866 voor het laatst is gebeurd. "We zitten aan het einde van de seismische cyclus", zei McCloskey. Hij zal gisteren weinig verbaasd gereageerd hebben op het nieuws van de tweede zware beving.

In Utrecht hecht hoogleraar Rinus Wortel meer waarde aan een tweede effect van de beving: de extra spanningen die zijn komen te staan op de zogeheten Sumatra-breuk. Deze scheur in de aardkorst, die Sumatra overlangs in tweeën splijt, loopt ongeveer evenwijdig aan zijn grote broer, de Soenda-trog. Daartussenin zit een mini-scholletje, de zogeheten Birmese microplaat, die tussen de grote schollen naar het noorden kan schuiven. Belangrijkste stad in de buurt van deze zogeheten strike-slip-breuk: Banda Atjeh.

"Omdat de Indisch-Australische sch0eef op de Euraziatische botst, kun je die beweging ontleden in twee componenten: een loodrechte botsing en een schuifbeweging", zegt Wortel. "Die eerste hebben we op 26 december gehad. Die tweede was waarschijnlijk gisteren aan de orde".

De situatie is vergelijkbaar met de San Andreasbreuk in Californië, en de Ana-tolische breuk in Noord-Turkije. Ook daar schuiven stukken aardkorst langs elkaar heen, in plaats van onder elkaar door. En ook daar leidt de ene beving tot de andere.

Zo was de beving in het Turkse Izmit (1999, kracht 7,4, 15.000 doden) in gang gezet door eerdere bevingen in het oosten. De spanningstoename bedroeg toen slechts twee bar, terwijl de door de beving van 26 december opgewekte schuifkrachten onder Sumatra oplopen tot negen bar.

Ze zijn het hoogst onder Banda Atjeh, de stad die al zo zwaar getroffen is door de zeebeving en de daaropvolgende tsoenami. Schrale troost: zo'n schuifbeving is altijd minder zwaar dan een mega-thrust zoals op 26 december, zegt Wortel. Bovendien kan hij nooit resulteren in een tsoenami.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234