Donderdag 15/04/2021

Jon Stewart

Waarom Stewart belangrijkste nieuwsbron was voor veel Amerikaanse jongeren

null Beeld © VICTORIA WILL / INVISION / AP
Beeld © VICTORIA WILL / INVISION / AP

Met het einde van The Daily Show with Jon Stewart verliezen veel Amerikaanse jongeren hun belangrijkste nieuwsbron. Lach er maar mee: satirische shows en komieken hebben meer invloed op de publieke opinie dan u denkt. Zelfs De ideale wereld in Vlaanderen.

Iets meer dan zestien jaar stak Jon Stewart de draak met alles en iedereen in The Daily Show, maar nu is het genoeg geweest. "Het is tijd voor iemand anders", kondigde de populaire satiricus aan in zijn eigen show. Wanneer hij stopt weet hij nog niet, het kan juli of december zijn, en wat hij gaat doen ook niet. Voor Stewart is het alleen duidelijk dat hij maar beter stopt op zijn hoogtepunt.

Sinds Stewart in 1999 het gezicht werd van de satirische nieuwsshow, groeide The Daily Show uit tot een begrip in de Verenigde Staten. De kijkcijfers waren naar Amerikaanse normen eerder mager - vorig jaar haalde hij gemiddeld 2,2 miljoen kijkers per avond - maar zijn invloed was des te groter. Door zijn vlijmscherpe commentaren op de actualiteit, de politiek en de media, woog Stewart op de publieke agenda.

Of het nu gaat om Amerikaanse wapenleveringen aan Israël, de opgeklopte massahysterie rond de sneeuwstorm of het huwelijk van Chelsea Clinton, Stewart staat steeds paraat om de hypocrisie en de hypes te doorprikken. Zijn hilarische flair en mimiek zijn onmogelijk op papier te vatten. Wie de show nog nooit heeft gezien, surft misschien best eerst even naar YouTube. U zult het zich niet beklagen.

"Stewart is een soort Robin Hood, de nar aan het hof," zegt VRT-correspondent Michiel Vos. "De gemiddelde Amerikaan is een blije kleuter die gelooft in de dag van morgen. Cynisme en ironie kennen ze niet. Stewart en zijn volgelingen zijn de uitzondering: hij laat zien dat het vaak allemaal een spelletje is, hij licht de sluier op van het nieuws en toont hoe veel onzin er wordt gemaakt. Hij durft bijvoorbeeld te zeggen dat de Verenigde Staten even hypocriet zijn als hun zelfverklaarde vijanden. Zijn programma was anti-establishment, maar op een geestige manier."

Slaappillen

Die aanpak maakte hem vooral bij jongeren heel populair. In Amerikaanse media wordt nu vaak verwezen naar een poll uit 2009, waarin Stewart door 44 procent van de stemmers als meest geloofwaardige nieuwsbron werd beschouwd. Ook The New York Times omschreef hem als iemand die voor de jongere generatie nu even geloofwaardig is als legendarische nieuwsankers als Walter Cronkite of Edward R. Murrow.

Een positie die The Daily Show en Jon Stewart alleen konden krijgen omdat de traditionele nieuwsuitzendingen het steeds vaker lieten afweten. De journaals op ABC, CBS en NBC zagen hun kijkcijfers de voorbije kwarteeuw bijna gehalveerd. Het internet en sociale media hebben hun rol vaak overgenomen. Daardoor worden die nieuwsuitzendingen bijna alleen nog door ouderen bekeken, geeft Vos aan.

"Je ziet voor en na dat nieuws dan ook bijna alleen reclame voor knieoperaties of slaappillen. "Nobody watches the news", zegt mijn vrouw wanneer ik wil kijken. Maar ik ben dan ook een uitzondering. De rest van de kijkers is wellicht ouder dan zeventig."

Dat net deze week Brian Williams, nieuwslezer van NBC Nightly News en Amerika's best betaalde anker, voor zes maanden werd geschorst na een leugen over zijn avonturen in de Irak-oorlog, zal veel jongeren allicht worst wezen. Een onderzoek vorig jaar leerde dat slechts 15 procent van kijkers onder de dertig Brian Williams op foto herkende. Dat Jon Stewart er nu mee stopt, is andere koek.

Maar er is meer aan de hand. Het is niet toevallig dat zo veel Amerikaanse jongeren een komiek naar voren schuiven als 'meest geloofwaardige nieuwsbron'. Naast de grote drie heb je nog de nieuwsuitzendingen van kabelzenders zoals Fox, MSNBC of CNN, maar die zijn meestal erg politiek gekleurd. "In de VS is het links of rechts", weet Björn Soenens, hoofdredacteur van Het journaal en Amerikakenner. "Iedereen zit in een kamp. Jongeren redeneren dat ze daar niet terechtkunnen om te weten wat er in de wereld gebeurt. Dus kijken ze naar programma's die het nieuws op een ironische manier belichten en de media kritisch bekijken. Zoals die van Jon Stewart, Stephen Colbert of Bill Maher."

"Dat gepolariseerde nieuws is slecht voor het aanzien van de journalistiek', zegt Michiel Vos. "Vroeger maakten ze nog films zoals All the president's men (over de Watergate-affaire, JDB/KVDP), waarin journalisten de helden waren. Zulke films maken ze al lang niet meer. Journalisten zijn nu alleen nog de slechteriken."

Een satirisch nieuwsmagazine dat scoort bij jongeren, nieuwsuitzendingen die het op dat vlak moeilijker hebben: de parallel met Vlaanderen lijkt op het eerste gezicht duidelijk, met De ideale wereld in de rol van The Daily Show. 31 procent van de kijkers van het VIER-programma is jonger dan 34. Bovendien zijn er altijd veel kijkers die de reportages online bekijken. Het 'jadicalisejingsfilmpje' van Jejoen Bontinck is in een week bijvoorbeeld 443.000 keer bekeken.

Betekent dat dan ook dat De ideale wereld een belangrijke nieuwsbron is voor jonge kijkers? Nee, zegt Björn Soenens. "Het percentage jongere kijkers mag dan al relatief hoog zijn, in absolute cijfers valt dat best mee als je 's avonds 200.000 kijkers hebt. Het journaal haalde maandagavond nog 1,13 miljoen kijkers. Nee, jongeren halen hun nieuws nog altijd in de eerste plaats van websites en sociale media."

Soenens baseert zich voor die uitspraak op onderzoek dat de VRT vorig jaar deed bij 18- tot 24-jarigen. Daaruit bleek dat hun voornaamste nieuwsbronnen sociale media (25,6 procent) en websites (24 procent) zijn. Pas dan komen tv (21,5 procent) en radio (18,9 procent). Als naar specifieke bronnen werd gevraagd, dan kwam Facebook op de eerste plaats. Opvallende tweede was MNM, dat met zijn eigen nieuws en website een flink pak jongeren weet aan te spreken. Sinds november werkt MNM ook met Ninja Nieuws, waarbij vier keer per dag filmpjes van vijftien seconden worden verspreid met nieuws op maat van het doelpubliek.

Toch valt het moeilijk te ontkennen dat de impact van De ideale wereld - net als bij The Daily Show - groter is dan de kijkcijfers doen vermoeden. Neem bijvoorbeeld hun sketch afgelopen zomer die de draak stak met ambtenaren in Brussel die het absoluut niet zagen zitten om een kilometer verder te stappen naar hun kantoor. In de sketch zetten Jonas Geirnaert en Jelle De Beule een taskforce op die de 'overlevingstocht' met gevaar voor eigen leven test. Niet veel later lanceerde de overheid een echte doe-het-zelf-wandeling met infobrochure voor ambtenaren. De realiteit volgt de fictie.

Televisie Ster

Nog recenter: het eerder genoemde filmpje over Dimitri en Jejoen Bontinck, en de auditie in een talentenjacht van die laatste. Als vader Bontinck nog wat geloofwaardigheid had, is die sinds vorige week helemaal verdwenen. "We beseffen wel degelijk dat zulke filmpjes een invloed hebben op de publieke opinie," zegt Steve Verhaeghe, eindredacteur van De ideale wereld.

"Die man krijgt een gigantisch forum en na deze filmpjes bekijken veel mensen hem wellicht op een andere manier, als iemand die graag in de belangstelling staat. Maar we vertrekken niet vanuit het idee 'We willen Dimitri Bontinck doorprikken', wel vanuit die beelden. En dan zien we wat we daarmee kunnen doen."

Met zulke reportages weegt ook De ideale wereld op de publieke opinie, en maakt het zelfs nieuws. Dat het programma vorig jaar de Televisie Ster kreeg voor beste informatieprogramma is wellicht niet helemaal toevallig. "We doen daar zelf wat lacherig over," zegt Jelle De Beule. "Informeren is ook niet ons eerste doel, maar het is wel zo dat wat we maken op een basiswaarheid is gestoeld."

Soenens kan er nog altijd niet om lachen dat De ideale wereld die prijs won. "Is dat echt het beste informatieprogramma? Dan beschouw je dat als een volwassen informatieprogramma waarin je leert wat er in de wereld gebeurt. Maar ik ben wel fan van zulke programma's: ze kijken vanuit een scheve hoek naar de actualiteit. Het is gezond voor de democratie dat je daarmee kunt lachen."

"Ik vind het wel fijn dat mensen het nieuws volgen om te kijken wat De ideale wereld ermee gaat doen," zegt Verhaeghe. "We willen wel meer zijn dan een gewone humorshow. Er zit zeker nieuwskritiek in. De filmpjes over Bontinck waren ook een parodie op bepaalde media die alles opblazen. Verder maken we vaak gebruik van een Robin Hood-achtige insteek op de actualiteit, leggen we de vinger op de wonde, zonder een 'J'accuse'-achtig opgestoken vingertje. We willen wel meer zijn dan een gewone humorshow. Al lachend zegt de zot de waarheid."

Al blijft de lach volgens Soenens nog altijd primeren. "Dat blijft in de eerste plaats entertainment. Jon Stewart heeft het over Gaza en de onrechtvaardigheden die daar gebeuren. De ideale wereld zal het niet zo snel over zulke dingen hebben." De Beule, allesbehalve een nieuwsjunkie, zegt zichzelf voorlopig niet te zien als een opiniemaker zoals The Daily Show of Jon Stewart. Mijn hoofddoel met De ideale wereld, en dan spreek ik misschien niet voor iedereen op de redactie, is dagelijks entertainment. De rest is een fijn neveneffect."

null Beeld ANP
Beeld ANP

De man die de VS een geweten schopt

Stand-upcomedian zou hij worden, dacht Jon Stewart. Maar zijn eerste optreden - als prille twintiger - draaide op een mislukking uit. Na twee minuten jouwde het publiek in The Bitter End in Greenwich Village, New York hem uit en moest hij het podium verlaten.

Maar Stewart, in 1962 geboren als Jonathan Stuart Leibowitz, gaf niet op en bleef optreden, tot hij in 1989 aan de slag kon als schrijver bij een humoristisch tv-programma. Van toen af ging het snel: in 1993 kreeg hij met The Jon Stewart Show zijn eigen programma op MTV, een instant hit waarmee hij naam maakte. De grote doorbraak kwam er zes jaar later, toen hij het gezicht werd van The Daily Show op Comedy Central.

Onder impuls van Stewart en met een prima schrijversteam achter hem groeide The Daily Show uit tot een invloedrijk satirisch magazine dat niets of niemand spaarde. Met zijn vlijmscherpe humor klaagde hij graag de hypocrisie en dubbele agenda van de machthebbers aan. Zijn invloed werd steeds groter, waardoor Stewart zowat alle grote namen bij hem in de studio kon krijgen.

Het programma won twintig Emmy Awards en lanceerde de carrières van komische talenten als Stephen Colbert en Steve Carell.

Stewart, die getrouwd is en twee kinderen heeft, proefde de voorbije jaren ook al van andere dingen. Hij acteerde wat, schreef enkele goed verkochte boeken, richtte een productiehuis op en regisseerde in 2013 een film over een journalist die in Iran was gevangengenomen, Rosewater. Of hij in die richting voortgaat, is niet duidelijk. Stewart zegt nog niet te weten wat hij zal gaan doen.

"Ik heb veel ideeën. Er zitten verschillende dingen in mijn hoofd. Maar ik zal in ieder geval met mijn familie gaan eten. Van verschillende bronnen heb ik gehoord dat dat heel aangename mensen zijn."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234