Woensdag 13/11/2019

Achtergrond

Waarom Saudi-Arabië de wereld provoceert

Beeld Reuters

Zijn de Saudische executies van vorige week de voorbode voor een militair conflict met aartsvijand Iran? En mogen we nog dromen van een Saudische lente? Een doorlichting van een duistere dictatuur. 'Saudi-Arabië voelt zich omsingeld.'

Het vorstendom Saudi-Arabië is op nogal macabere wijze aan het nieuwe jaar begonnen. Liefst 47 mensen werden er op 2 januari geëxecuteerd, officieel omdat ze zich zouden hebben bezondigd aan terrorisme. Maar of dat de echte reden was? Slechts gedeeltelijk. De Nederlandse Midden-Oosten-expert Paul Aarts (Universiteit Amsterdam) was net op de dag van de massa-executie vertrokken uit Saudi-Arabië. Hij had er twee weken onderzoek verricht, met het oog op een update van zijn boek over dat land, De revolutie die nog moet komen. Ook voor hem kwam de veelbesproken executie van de sjiitische sjeik Nimr al-Nimr als een verrassing.

"Tijdens mijn verblijf heb ik er nog met een vooraanstaand sjiiet over gesproken", zegt Aarts. "Hij voorspelde dat die executie nog niet voor meteen was. Bijna alle andere geëxecuteerden waren terroristen van Al Qaida - daar bestaat in Saudi-Arabië natuurlijk geen pardon voor. Maar sjeik al-Nimr was geen terrorist. Hij was een activist, de aanvoerder van een jonge generatie sjiieten die, anders dan de oudere generatie van deze Saudische minderheidsgroep, niet langer geloofde in dialoog met de soennitische overheid, en hun rechten op straat wil opeisen.

"Al-Nimr was al opgepakt in 2012, niet lang na de dood van de Saudische kroonprins Nayef, een harde anti-sjiiet over wie Al-Nimr meteen na zijn overlijden had gezegd dat hij hoopte dat 'de wormen hem snel zouden verteren'. In de ogen van de Saudische overheid had hij daarmee de rode lijn overschreden."

Obsessie met Iran

Waarom Al-Nimr voor dit 'vergrijp' meteen de allerzwaarste straf kreeg? De verklaringen hiervoor lopen niet helemaal gelijk. "Zijn terechtstelling is door een aantal specialisten geduid als een signaal aan de oppositie", zegt Aarts. "Ik durf dat te betwijfelen. Ik ben eerder geneigd om dit te kaderen in de obsessie die het land heeft met Iran. Binnen het Huis van Saud wint het idee veld dat Iran de leidende rol in het Midden-Oosten van hen aan het overnemen is. Om dat idee te voeden, hoeven ze maar naar de kaart te kijken. Syrië, Libanon, Jemen, in zo goed als alle omliggende of nabije landen kun je - al dan niet terecht - aanwijzingen vinden dat Iran er zijn invloed wil versterken. En dan zwijg ik nog over Irak, een land dat in de ogen van de Saudi's al zo goed als overgenomen is door Iran.

"De executie van Al-Nimr is hoe dan ook een provocatie aan het adres van Iran, dat overwegend sjiitisch is. Het lag in de lijn van de verwachtingen dat Iran erop zou reageren, en die reactie is er, met de aanval op de Saudische ambassade in Iran later in de week, ook gekomen. Die reactie kwam de Saudi's vooral goed uit. Iran wordt internationaal meer en meer als een stabiliserende factor in de regio beschouwd. Door die aanval heeft Saudi-Arabië een argument om te zeggen dat die reputatie onterecht is."

Aarts' analyse wordt in belangrijke mate gedeeld door Chams Eddine Zaougui, een Belgische Midden-Oosten-expert van wiens hand later dit jaar een boek verschijnt over Arabische dictaturen. "Het is absoluut waar dat de vrees van de Saudi's voor Iran grenst aan paranoia", zegt Zaougui. "In zowat alles wat er rond hen gebeurt, zien ze de hand van Iran. Maar ik denk dat in dit geval toch ook nog een andere, minstens zo belangrijke factor speelt. Dit is een overlevingsstrategie van het koningshuis, dat panisch is voor de groeiende oppositie, hoe nietig die in vergelijking met andere Arabische landen ook mag zijn. Natuurlijk hebben ze met de executie van Al-Nimr een belangrijk sjiitisch symbool willen uitschakelen. Maar ze vrezen dat sjiisme minder dan de destabilisering van het eigen vorstenhuis.

"Noteer in dit verband dat de houding van Saudi-Arabië tegenover de sjiieten altijd erg kronkelig is geweest. Begin jaren 60 hebben de Saudi's het sjiitische koningshuis in Jemen nog gesteund tegen republikeinsgezinde rebellen, gesteund door de seculiere Egyptische president Nasser, die ook als een bedreiging werd gezien voor de lokale monarchieën. In datzelfde Jemen voeren de Saudi's nu een oorlog tegen de sjiitische rebellen. Ook die oorlog lijkt mij in de eerste plaats geïnspireerd door een angst voor chaos in de regio."

Beeld DM

Religie versus olie

De rivaliteit tussen Saudi-Arabië en Iran wordt vandaag vaak geduid als een relict van een al veertien eeuwen durend conflict tussen sjiieten en soennieten. Volgens Aarts mogen we die religieuze motieven sterk relativeren. "Het gaat vooral om een geopolitieke machtsstrijd. Saudi-Arabië en Iran strijden om de macht in hun respectieve achtertuinen. Die macht willen ze consolideren en waar mogelijk uitbreiden." Zaougui: "Die religieuze tegenstelling is vooral belangrijk omdat de Saudi's ze kunnen gebruiken voor het plaatje dat ze graag willen schetsen. Maar de economische en geopolitieke macht primeert."

Wie in het Midden-Oosten over macht spreekt, spreekt automatisch over olie. In april vorig jaar sloot Iran een nucleair akkoord met het Westen. Het akkoord houdt in dat Iran weer een volwaardige concurrent kan worden op de oliemarkt. "Al denk ik niet dat Iran op korte tijd een volwaardige concurrent zal worden", voorspelt Aarts. "De Saudische voorraden zijn haast onuitputtelijk. Dat geeft het land de mogelijkheid om de huidige prijsstrategie nog wel even te handhaven. Door overproductie houdt Saudi-Arabië de prijzen nu al maanden historisch laag, en snijdt het concurrenten wereldwijd de pas af. Vanuit Saudisch perspectief bekeken is dat een logische, verstandige strategie."

De hamvraag dan: hoe lang kan Saudi-Arabië deze strategie nog volhouden? Zaougui: "Saudi-Arabië kan in zijn eentje de globale olieprijs bepalen. Dat zegt genoeg over hun voorraden, denk ik. Tegelijk kun je niet om de vaststelling heen dat ze met deze strategie nu al in het eigen vlees snijden. Er zijn nu al serieuze economische problemen."

Saudische lente

Saudi-Arabië zit vandaag in een economische dip, bevestigt Aarts. "Maar je moet de overheid wel nageven dat ze zichzelf en de bevolking uitstekend op die dip hebben voorbereid. De overheid is begonnen met het doorvoeren van prijsverhogingen van bijvoorbeeld benzine, water en elektriciteit, zij het dat die laatste twee vooral de grootverbruikers treffen. Daarbij is ze wel zo verstandig geweest om daar open en ruim op voorhand over te communiceren. Mijn indruk is dat die strategie goed heeft gewerkt. Tijdens mijn jongste verblijf heb ik daarover in elk geval geen spoor van ongenoegen bespeurd.

"Zo verbazingwekkend is dat niet. Onderwijs en gezondheidszorg zijn in Saudi-Arabië nog altijd gratis. De economische problemen hebben ook absoluut niet de omvang van die in Egypte, Syrië of Libië. Laatst sprak ik er nog over met een Saudische vrouw. 'We don't suffer enough', zei ze. Ik denk dat dat een juiste analyse is. Het Saudische sociaal contract houdt voorlopig echt nog wel stand."

Waar Aarts nogal resoluut klinkt - "een Saudische lente komt er niet aan" - ontwaart Zaougui de eerste tekenen van onvrede. "Je mag de economische problemen toch ook niet onderschatten", zegt hij. "Voor een rijk land kent Saudi-Arabië best veel armoede. Saudi-Arabië is ook een bijzonder jong land, met behoorlijk veel jongerenwerkloosheid. Veel jobs worden ingenomen door buitenlanders, die werken voor bijzonder lage lonen. Dat zorgt voor spanningen.

"Hou er ook rekening mee dat die jongeren deel uitmaken van een nieuwe generatie. De oudere generatie heeft nog gezien hoe dit land van een grote zandbak werd omgetoverd tot een moderne verzorgingsstaat en is de overheid daar nog altijd dankbaar voor. Die dankbaarheid heeft bij de nieuwe generatie plaats gemaakt voor het besef dat ze het democratische kneusje van de regio zijn. Ik weet niet hoe lang de overheid die spanningen kan onderdrukken, maar er komt een moment waarop deze kruik moet barsten."

Wahabisme niet gelijk aan IS

Terug naar de internationale politiek. Over Saudi-Arabië is vaak gezegd dat het heimelijk zowel een grote supporter, als subsidiënt is van IS. Dat klopt niet, zegt Aarts. "Ik heb weleens gelezen dat 85 procent van de Saudische bevolking sympathie zou hebben voor IS. Dat lijkt mij een geweldige overdrijving. Het klopt wél dat nogal wat Saudi's sympathie hebben voor het monotheïstische zuiverheidsideaal dat IS propageert. Die religieuze zuiverheid wordt dan afgezet tegen de levensloop van de koninklijke familie, van wie de leden zoals algemeen geweten de neus niet ophalen voor alcoholische uitspattingen en allerhande gedoe met vrouwen. Maar dit soort sympathie is natuurlijk iets helemaal anders dan sympathie voor het geweld en de terreur van IS.

"Het Saudische koningshuis zelf heeft bij mijn weten nooit rechtstreeks geld gedoneerd aan IS. Als er geld van Saudi-Arabië naar dergelijke terroristische groeperingen gaat, dan is het via individuën of schimmige organisaties. Waarbij je je natuurlijk wel de vraag mag stellen of de monarchie voldoende inspanningen levert om op dergelijke transacties toe te zien.

"Het klopt ook dat Saudi-Arabië miljarden heeft besteed aan de verspreiding van het wahabisme, de meest conservatieve strekking binnen het soennisme. Het wahabisme is intolerant tegenover alles wat afwijkt van de zuivere leer, en kan zo de kiem vormen tot radicalisme en, uiteindelijk, terreur. Maar het is er daarom nog geen synoniem voor."

Zinloze boycot

Laat daarbij geen misverstanden ontstaan. "Saudi-Arabië is een dictatuur van het zuiverste water", zegt Zaougui. "Vrouwenrechten bestaan er nauwelijks, en zoals vorige week nog eens bewezen is, kan vrije meningsuiting je de kop kosten. Puur ethisch gezien zou een land als België beter geen zaken doen met de Saudi's. Maar dan komt de vraag of zo'n consequent ethische houding in dit geval wel realistisch en zinvol is. Simpel gezegd: Saudi-Arabië is daar - als economische grootmacht én als bakermat van de islam - te belangrijk voor. Een boycot heeft misschien wel zin als het gaat om een economische paria als Afghanistan. Maar in het geval van Saudi-Arabië pijnig je er alleen jezelf mee."

Op een heel andere schaal gaat min of meer hetzelfde op voor de relatie tussen Saudi-Arabië en de Verenigde Staten. Aarts: "De VS kunnen niet zonder Saudi-Arabië. Zoals Saudi-Arabië trouwens ook niet zonder de VS kan. De Saudi's zijn aan handen en voeten gebonden aan de VS vanwege de militaire bescherming die ze van dat land genieten. Omgekeerd kan de VS niet zonder de Saudi's vanwege de bepalende rol die ze spelen op de oliemarkt.

"In hun relatie spelen trouwens nog meer factoren mee. Mensen kijken vaak verbaasd op als ik dat zeg, maar de Saudi's zijn een bijzonder belangrijke partner in de War on Terror. De Britse regering heeft dat onlangs nog met zoveel woorden gezegd: dankzij de Saudische veiligheidsdiensten zijn al diverse aanslagen in Engeland verijdeld.

"Vergeet ook niet dat Saudi-Arabië de voorbije jaren als de stabiele factor in het Midden-Oosten is gezien. Al doet het vandaag goed zijn best om die status te vergooien. De huidige provocaties van Saudi-Arabië aan het adres van Jemen en Iran, zijn dom en onverantwoord. De enige verklaring die ik er voor kan vinden, heb ik al eerder gegeven: het is de obsessie voor Iran, en het leiderschap in het Midden-Oosten."

Zullen die provocaties straks escaleren in een militair conflict? Nee, voorspelt Zaougui. "Toch niet op eigen bodem. Wat je wél ziet, is een escalatie in omliggende landen, zoals Jemen. De Saudi's voeren daar een oorlog tegen de sjiitische rebellen , in de eerste plaats omdat ze rust en stabiliteit willen op het Arabisch Schiereiland. De cynische paradox is dat ze op dit ogenblik precies het omgekeerde veroorzaken. In Jemen heerst vandaag chaos, waarin terreurbewegingen als Al Qaida en IS duidelijk bijzonder goed gedijen."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234