Woensdag 19/02/2020

Rusland

Waarom Rusland de honderdste verjaardag van de revolutie liever negeert

Beeld REUTERS

Honderd jaar geleden viel in Sint-Petersburg het startschot van de communistische droom, een gebeurtenis die de wereldgeschiedenis bepaalde. Maar het Kremlin negeert het jubileum - het woord 'revolutie' mocht mensen eens op ideeën brengen.

Aleksander heeft geleerd van het kapitalisme. Zijn nieuwste business bestaat uit het verhuren van zijn 100-jarige grootmoeder, Maria Rjabtsova, aan journalisten. Per interview, inclusief fotosessie, strijkt Aleksander vijfduizend roebel (74 euro) op. De enige uitdaging van de business, zo vertelt de kleinzoon door de telefoon, is dat hij Rjabtsova telkens moet overhalen om mee te werken.

Kassa

De zaken lopen best aardig, want het is precies honderd jaar geleden dat de Oktoberrevolutie plaatsvond in Sint-Petersburg - Maria Rjabtsova is een van de laatste mensen op aarde die erbij waren toen het Russische tsarenrijk ineenstortte.

Maar Aleksanders kassa zal pas echt gaan rinkelen als president Vladimir Poetin de aandacht van het volk op de honderdste verjaardag van de revolutie vestigt. Poetin, die normaal gesproken grootse ceremonies laat organiseren om de vaderlandse geschiedenis te herdenken, heeft echter besloten om een van de belangrijkste gebeurtenissen uit de Russische geschiedenis te negeren.

De pantserkruiser Aurora, van waaraf het eerste schot van de Oktoberrevolutie zou zijn gelost. Het schip is nu ingericht als museum. Beeld REUTERS

Onbegrijpelijk voor wie donderdagochtend 2 november aanwezig is in het Tavritsjeski-paleis, een van de ontelbare tsaristische bouwwerken in Sint-Petersburg. Onder de kroonluchters van de Catharinazaal zitten honderden mensen met rode strikjes op hun borst. Communisten. De internationale bijeenkomst voor communistische en arbeiderspartijen wordt geopend met een spectaculaire video over de verworvenheden van de Oktoberrevolutie: de overwinning op de nazi's, landbouwmachines, wereldliteratuur, satellieten, de eerste man in de ruimte, treinverbindingen van Kiev tot aan Vladivostok.

'Beste kameraden', buldert een kalende man vanaf het spreekgestoelte. Gennadi Zjoeganov is al sinds 1993 de leider van de Russische Communistische Partij. 'Het eeuwfeest dat ons hier samenbrengt, wordt overal ter wereld herdacht. De Oktoberrevolutie maakte arbeiders de meesters van hun land en de scheppers van de nieuwe wereld!' Een daverend applaus galmt door de Catharinazaal.

'Het leven was prachtig'

Aan de rand van de voormalige tsaristische hoofdstad, in een flatje op de elfde verdieping, vindt een kleinschaliger ontmoeting plaats over de revolutie. Aleksandra Antonova, ook 100 jaar, vraagt er geen geld voor. Glunderend toont ze op de bank een rood boekje met een afbeelding van Vladimir Lenin op de eerste pagina. Het socialisme is voorbij, maar de lidmaatschapskaart van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie pakt niemand haar meer af.

'Het leven was prachtig', zegt Antonova, boekhoudster ten tijde van de Sovjet-Unie. 'Er was goed onderwijs en altijd werk. Mensen hadden meer discipline en waren veel actiever dan nu. Ik was altijd aan het volleyballen.'

Ze kijkt uit naar dinsdag, als het precies honderd jaar geleden is dat bolsjewieken het Winterpaleis in Sint-Petersburg bestormden. Vrienden om de dag mee te vieren heeft ze niet meer. 'Mijn kleinkinderen komen met gebakjes.' Haar twee achter-achterkleinkinderen ook, hoopt ze, al is haar flat wat krap.

Sovjetjongen

President Poetin viert de honderdste jaardag niet mee met zijn volk. In elk geval niet publiekelijk. Terwijl Poetin opgroeide als Sovjetjongen in Leningrad (zoals Sint-Petersburg toen heette), voor de rode zaak streed als KGB-agent, en als president het einde van de Sovjet-Unie herhaaldelijk 'de grootste geopolitieke tragedie van de twintigste eeuw' heeft genoemd. Waarom dan zwijgen over het startschot van de communistische droom, de Oktoberrevolutie?

'Vanwege het woord revolutie', zegt Aleksander Semjonov, hoogleraar Russische geschiedenis aan de Higher School of Economics in Sint-Petersburg. Volgens Semjonov wil Poetin voorkomen dat Russen over revoluties nadenken. Hij weet hoe die afliepen voor Ruslands laatste tsaar en, recenter, voor ambtsgenoten in de buurlanden Oekraïne en Georgië: omvergeworpen door volksverraders met instructies uit het Westen, zo meent Poetin.

Ook in Rusland liggen er honderd jaar na de revolutie volksverraders op de loer, zo berichten de Russische tv-zenders dagelijks. In Sint-Petersburg vind je ze op de benedenverdieping van een oud pand met een nieuwe voordeur. De vorige voordeur werd onlangs in brand gestoken.

Lenin als Duitse spion

Binnen zijn scholieren en studenten in de weer met laptops en lijsten. Ze verzamelen handtekeningen voor de presidentscampagne van Aleksej Navalny, de belangrijkste uitdager van Poetin. De meesten zijn vrijwilligers, zoals Maria Veselkova, een meisje van 16 dat niet bang is om van school gestuurd te worden wegens deelname aan demonstraties waarin 'Weg met de tsaar' wordt gescandeerd. 'Als Poetin in maart weer de verkiezingen wint, dan ga ik het land uit, dan is hier geen toekomst voor mij.'

Poetin ziet parallellen tussen Navalny's democraten en Lenins bolsjewieken: ze worden gesteund of gestuurd door het Westen. In plaats van Lenins nalatenschap te bespreken, zendt de Russische televisie dit jaar documentaires uit over Lenin als spion van de Duitsers - die hielpen hem in 1917 naar Rusland in de hoop dat Lenin de oorlog tussen Duitsland en Rusland zou beëindigen. Op dezelfde zenders wordt gerept over 'CIA-spion' Navalny, al is het bewijs voor die claim tot nog toe gefabriceerd gebleken.

De jongeren met hun laptops voelen zich niet verbonden met de communistenleider. 'Revoluties zijn bloedige aangelegenheden', zegt Polina Kostyleva, de coördinator van Navalny's campagnebureau in Petersburg. 'Wij gaan het land veranderen door te stemmen.'

Maar in het democratische Rusland van president Poetin kan dat niet. Het Kremlin heeft Navalny bij voorbaat uitgesloten van deelname aan de verkiezingen. Voldoende handtekeningen of niet. Met het oog op mogelijke demonstraties heeft Poetin vorig jaar een Nationale Garde opgericht die het vuur mag openen zonder waarschuwing vooraf. Het Kremlin is wél bereid tot bloedige aangelegenheden.

Ondergang van het tsarisme

De strijd om het verleden en de toekomst wordt met steeds zwaarder geschut gestreden. Een eeuw na de ondergang van het tsarisme marcheren aanhangers van de tsaar weer door de Russische straten. Duizenden van hen, aangevoerd door een parlementariër, eisten de afgelopen maanden een verbod op een speelfilm over het liefdesleven van Nicolaas II, de laatste tsaar van Rusland, die in 1918 met zijn gezin door de bolsjewieken werd vermoord. Ze stuurden de acteurs doodsbedreigingen, stichtten brand bij een bioscoop en bij het kantoor van de advocaat van de regisseur.

De regisseur wijt de aanvallen op zijn film deels aan het jubileum van de Oktoberrevolutie. 'De emoties over de tsaar komen bij veel mensen nu naar boven', zegt Aleksej Oetsjitel. Hij vreest dat het debat nog grimmiger zal worden. 'Volgend jaar is het honderd jaar geleden dat de tsarenfamilie werd uitgemoord.'

De tsaar en zijn ballerina

Om de strijd beter te begrijpen moet je naar de kathedraal met de gouden koepel die uittorent boven de lage tsaristische huizenbouw van Sint-Petersburg. De Izaäkkathedraal was voor de revolutie in handen van de tsaar, werd door de Sovjets ondergebracht bij een staatsmuseum en wordt dit jaar overgedragen aan een instituut dat nu machtiger is dan ooit: de Russisch-Orthodoxe Kerk.

In de kathedraal worden houten souvenirtjes verkocht met portretten van de laatste tsarenfamilie. De campagne tegen de film over Nicolaas II komt hiervandaan. De kerk, tijdens de Sovjet-Unie door de bolsjewieken in de ban gedaan, verklaarde Nicolaas II heilig. En seks voor het huwelijk, zoals getoond in de film, past niet bij een heilige. Ook al is de verhouding tussen Nicolaas II en ballerina Mathilde Ksjesinska een historisch feit. Met de meerderheid van de Russen achter zich stuurt de kerk het debat.

Zo kan het dat er in Rusland weer standbeelden verrijzen van tsaren, zoals van Ivan de Verschrikkelijke in Moskou. Tegelijkertijd zetten communisten nieuwe bustes van Jozef Stalin neer.

'Het probleem is dat we nooit afgerekend hebben met ons verleden', zegt Elizaveta Delibasj (90) in haar donkerbruine woonkamer in Petersburg. Terwijl de 100-jarige Aleksandra Antonova vrolijk aan het volleyballen was, verdween Delibasj met haar ouders in een goelagkamp, net als 20 miljoen anderen. Haar vader, nota bene een voorvechter van de revolutie, kwam er nooit meer uit: hij werd doodgeschoten omdat Stalin hem niet meer vertrouwde. Haar moeder kreeg de kogel omdat ze 'onoplettend' was geweest over haar man. Hun portretten staan in een van de bruine boekenkasten van Delisbasj. Ze vertelt zoveel ze kan over haar familie, maar weinig mensen willen luisteren.

Van berouw over Stalins repressie is geen sprake onder een groot deel van de bevolking. De 100-jarige Antonova zegt dit over de goelagkampen: 'Ik weet er natuurlijk wel van. Maar slechts 2 procent van de bevolking zat in de kampen. 98 procent van de mensen leefde veilig. Ik snap niet waarom we het over die 2 procent moeten hebben. We moeten Stalin dankbaar zijn voor de veiligheid die hij het land bracht na de ellende van de oorlog.' De dood van Stalin noemt ze een van de droevigste gebeurtenissen uit haar leven.

Kritiek op Poetin

Op het spreekgestoelte in het Tavritsjeski-paleis sluit communistenleider Zjoeganov zijn toespraak af met forse kritiek op het Rusland onder Poetin. 'De tweehonderd rijkste mensen van dit land bezitten nu 90 procent van de welvaart. Rusland is een van meest ongelijke landen ter wereld.' De communisten zullen dat rechtzetten, buldert hij. 'Het licht van de revolutie zal over Rusland schijnen en over de hele wereld. Leve de revolutie!'

Maar nog geen minuut later wordt duidelijk hoe weinig geloof de communisten in die woorden hebben. Door de luidsprekers wordt een boodschap van president Poetin voorgelezen. De president wenst de communisten een 'prettige bijeenkomst', die 'zal bijdragen' aan het debat over de Russische geschiedenis. Na het laatste woord beginnen alle communisten in de Catharinazaal te klappen voor de man die in Moskou op de troon zit. Niemand wil een volksverrader zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234