Zaterdag 23/01/2021

Expo

Waarom robots niet het einde zijn van de mensheid, maar een nieuw begin

Robot Diego-san.Beeld Wanda Tuerlinckx

Al duizenden jaren proberen we te vatten hoe mensen zich binden aan levenloze objecten. In de expo Anima Mundi neemt kunstenaar en gastconservator Hans van der Ham je mee op een bevreemdende tijdreis die begint en eindigt bij de menselijke verbeelding.

"Hallo, leuk dat je komt kijken naar Anima Mundi," spreekt de Japanse robot Pepper je toe wanneer je de zaal binnenwandelt in het Rotterdamse Museum Boijmans van Beuningen. "Altijd en overal hebben mensen geloofd dat er iets is dat alles op de wereld met elkaar verbindt: de wereldziel. Jij bent met andere mensen verbonden, en ook met je voorouders – zelfs al zijn die al lang dood." 

Het wordt pas echt akelig wanneer de immer enthousiaste robot je blijft aanstaren en zich plots over zijn eigen bestaan begint te verwonderen. "En ik? Die wereldziel zit toch ook in mij?"

Emotionele binding

"Mensen kunnen altijd emotioneel gehecht raken aan menselijke kunstobjecten," vertelt gastconservator Hans van der Ham. De 'anima mundi' zit overal rond ons, in alle kunstobjecten met een mensachtige vorm. "Van oudsher proberen we om de grens te verleggen, om contact te zoeken met de doden, om objecten te bezielen en een kunstmatige relatie aan te gaan met onze kunstmatige evenbeelden."

Dat onderzocht hij door kunstwerken te tonen in verschillende contexten: de etnografie, biotechnologie, anatomie en alchemie. In zes zalen clashen anachronistische kunstobjecten met elkaar om de bezoeker een koortsachtige spiegel voor te houden van de mensheid. Gemuteerde lichamen interageren met Christusbeelden, menselijke anatomische schetsen uit de renaissance botsen met seksueel getinte vrouwenlichamen zonder tepels en te grote hoofden, en onafgewerkte sculpturen van hoofden dialogeren met videogames waar menselijke androids ambachtelijk in elkaar worden getimmerd – door andere robots.

De Japanse robot 'Pepper'.Beeld Wanda Tuerlinckx

Vervreemding

Een poedelnaakte vrouw kronkelt in het rond in een wit afgelijnde cirkel in Reynold Reynolds' Secret Machine uit 2009. De video lijkt op een vervreemdende studie van het menselijke lichaam. "Reynold Reynolds bekeek de mens als een machine, door de lens van een machine," vertelt Van der Ham, "Hij ging ervan uit dat je met een camera heel anders naar een mens kijkt dan wanneer we gewoon naar mensen kijken."

"Al duizenden jaren proberen we ons mens-zijn op verschillende manieren vast te leggen. Maar vandaag zijn we in een nieuw stadium gearriveerd. Een stadium waarin we onszelf ooit kunnen overzetten in dode materie van vlees en radartjes die voor eeuwig leven," stelt van der Ham. Maar waar trekken we de grens van onze emotionele betrokkenheid bij onze kunstmatig gecreëerde evenbeelden?

Laat het net die lichamelijkheid en vervreemdende blik op de mens zijn waar Van der Ham door gefascineerd is. Anima Mundi toont dat de mens niets meer kan zijn dan een machine van vlees en bloed. Hetgeen ons uiteindelijk onderscheidt van dode materie is ons brein, de manier waarop we waarde hechten aan de wereld rondom ons.

Robotfoto's

Wanda Tuerlinckx fotografeerde de voorbije jaren robots in allerlei internationale universiteiten. Dat deed ze niet met een digitale camera, maar met een van de eerste draagbare camera's ontwikkeld door William Fox Talbot in 1841. Haar camera, een model gebaseerd op de calotypische fotografie, kocht ze een aantal jaren geleden in een Nederlandse winkel die bijna failliet was."Toen ik de camera zag liggen, was ik op slag verliefd. Eduard is mijn schatje."

"Ongeveer een jaar maakte ik vintage portretten van wat vrienden. Vandaag gebruik ik Eduard om er de baanbrekendste technologieën mee vast te leggen," stelt de fotografe. "Robots zijn de belangrijkste technologische revolutie van onze tijd en zullen onze levens voorgoed veranderen als ze autonoom kunnen zijn – een fascinerend en beangstigend idee tegelijkertijd," bedenkt ze. "Ironisch, want pakweg tweehonderd jaar geleden was Eduard de scherpste technologie die er te vinden was. En kijk waar we nu staan."

Einstein als androïde.Beeld Wanda Tuerlinckx

Toch moeten we onze angst voor de opmars van de robot relativeren, vertelt Van der Ham. "Op iedere robot staat nog steeds een aan- en uitknop. Alles waar de mens trouwens mee bezig is  anatomie, alchemie, spiritualiteit, kunst  is van alle tijden. Als we onze angst voor de ander, het onbekende en de toekomst laten wegebben, dan blijft alleen nog maar de verbeelding over. Het puur menselijke."

Tot 23/9 in Museum Boijmans van Beuningen, Rotterdam. boijmans.nl

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234