Vrijdag 19/07/2019

Internationale politiek

Waarom Oekraïne de buik vol heeft van suikerbaron Petro Porosjenko

Inwoners van Bar sluiten zich aan bij de processie voor soldaat Roeslan Slisarenko. Zijn kist staat achter in de grijze wagen. Beeld Emile Ducke

Vijf jaar na de revolutie op het Maidenplein maakt Oekraïne zich op voor presidentsverkiezingen. Het land is verscheurd, al het goede van de opstand is verkwanseld. Hoofdschuldige: president Petro Porosjenko. Toch is hij zondag niet kansloos.

De verkiezingscampagne in provinciestad Bar komt tot stilstand als een grijs vrachtwagentje de hoofdstraat binnenrijdt. Twee gepensioneerde vrouwen leggen hun stapels flyers voor president Petro Porosjenko weg en gaan langs de weg staan. Naast de vrouwen stelt de rest van het stadje zich op. Schoolkinderen met hun juf, de kassamedewerkers van de supermarkt, de arbeiders van de werktuigfabriek met de petten in de hand.

Stapvoets pruttelt het vrachtwagentje tussen de mensenhaag door. Bij het plein voor het gemeentehuis tillen­militairen de vracht uit de laadbak: een open doodskist uit Loehansk, een provincie in het oosten van het land. Een halfuur staat de kist met het lichaam van frontsoldaat Roeslan Slisarenko voor een monument met foto’s van inwoners die in de afgelopen vijf jaar ook op het plein gelegen hebben. De burgemeester spreekt tussen de Oekraïense vlaggen; de inmiddels grijsgedraaide muziek voor helden van het vaderland klinkt, en de bevolking knielt langs de hoofdstraat als het vrachtwagentje de provinciestad uitrijdt, op weg naar de begraafplaats.

Onmiddellijk pakken de twee vrouwen hun flyers weer op. ‘Alstublieft, hier is het programma van onze huidige president en misschien onze toekomstige president.’ Zeker zijn ze niet dat Porosjenko, de president die beloofde de oorlog te beëindigen, komende zondag de eerste ronde van de presidentsverkiezingen overleeft.

Terwijl dit de West-Oekraïense regio is die vijf jaar geleden zo overtuigd was van de pro-EU-president Porosjenko. Zeven op de tien inwoners van de provincie Vinnitsa stemden op Porosjenko. Hier liggen de wortels van Porosjenko’s macht.

Thuisbasis: torenhoge snoepfabriek

Als de winter straks voorbij is, wappert de provincie als een reusachtige ­Oekraïense vlag onder de hemel: goudgele graanvelden onder de strakblauwe lucht. Met in het hart Porosjenko’s torenhoge snoepfabriek Roshen – de naam is afgeleid van de achternaam van de president. Maar het is nog winter in Vinnitsa.

De suikerbaron die hier zijn snoepimperium leidde, zou het land gaan hervormen na de bloedige revolutie in Kiev en Russische invasies op de Krim en in het oosten van het land. Hij beloofde vrede in het oosten, een eind aan de moordende corruptie en stappen richting Europese integratie.

Dat viel goed in Vinnitsa. In tegenstelling tot het oosten van het land spreekt men hier Oekraïens in plaats van Russisch. Provinciehoofdstad ­Vinnitsa oogt ook westerser, met een katholieke kerk in het centrum en ­cafeetjes rond een monumentale ­watertoren op het stadsplein. Het plein heet Europaplein.

Maar vijf jaar later moet Poro­sjenko zelfs hier vechten voor zijn politieke toekomst. De hoop is vervlogen. Landelijk wijst 80 procent van de bevolking zijn beleid af. Minder dan een op de vijf inwoners van Vinnitsa stemt nog op Porosjenko volgens de peilingen.

Iedereen in Vinnitsa weet van het recentste schandaal in Porosjenko’s team. Diefstal uit de defensiekas, het zoveelste teken dat de oorlog tegen de pro-Russische separatisten een goudmijn geworden is voor Oekraïnes politici en oligarchen, die nog altijd nauw samenwerken.

Pijnlijk is de betrokkenheid van de zoon van een belangrijke vertrouweling van Porosjenko. Volgens journalisten smokkelde hij defensiematerieel uit Rusland en verkocht het via zijn contacten voor opgeschroefde bedragen aan de Oekraïense defensie-industrie. De president ontsloeg zijn vertrouweling en stelde een onderzoek in, maar bijna niemand gelooft dat er ­iemand in de cel belandt.

‘In vijf jaar is er geen enkele hoge functionaris opgesloten’, zegt Grigori Kovalski kwaad. ‘Porosjenko is zijn beloften niet nagekomen.’

Zoetigheid in een van Porosjenko’s banketwinkels in Kiev. Beeld Emile Ducke

De universiteitsdocent filosofie staat in versleten kleren op een vriend te wachten in de geur van gesmolten chocola. De geur komt uit een glimmende snoepwinkel van Roshen. In de etalage roert een blije knuffelbeer in een pot gelei. Uit de speakers klinkt een opgewekt Amerikaans jazznummertje. ‘Steppin’ out with my honey. Can’t be bad to feel so good.’

De snoepwinkels zijn het symbool geworden van Porosjenko’s presidentschap. De zakenman beloofde vijf jaar geleden zijn snoepfabriek te verkopen, maar journalisten kwamen erachter dat hij het bedrijf stiekem overgeheveld heeft naar een brievenbusfirma op de Maagdeneilanden. Ondertussen schieten de winkels met roze taarten en chocoladefonteinen als paddestoelen uit de grond. Het aantal vestigingen in Kiev nam onder Porosjenko toe van één naar 33. Volgens onderzoekstijdschrift Novoje Vremja passeerde Porosjenko’s vermogen in 2018 de grens van een miljard euro.

Vergooide revolutie: nooit voor het volk

‘Porosjenko is geen president geworden van het volk, maar van de oligarchen’, zegt Mustafa Nayyem, de parlementariër die in 2013 het startschot gaf voor de revolutie die begon op het Maidenplein in Kiev. Hij riep de bevolking op de straat op te gaan uit protest tegen de pro-Russische president Viktor Janoekovitsj. Vorige maand trok Nayyem zich terug uit Porosjenko’s parlementsfractie. Reden één: de diefstal van het defensiegeld. Reden twee: de beslissing van het hooggerechtshof om een wet in te trekken tegen illegale verrijking door politici en topambtenaren.

Met de intrekking komen 65 verdachte parlementariërs en rechters met de schrik vrij. Ze hoeven niet meer uit te leggen hoe zij hun villa’s en ­wagenparken financieren.

‘De wet was de grootste overwinning sinds de revolutie’, zegt Nayyem. ‘De intrekking is in strijd met internationale standaarden. Al onze buitenlandse partners zeiden dat intrekking een slecht idee was. Maar de rechters van het hooggerechtshof deden het toch en iedereen weet dat zij volledig onder controle staan van de president. We zijn terug in 2014.’

Petro Porosjenko (53) is de vijfde president van Oekraïne sinds de onafhankelijkheid van het land in 2011. Hij doet zondag een gooi naar een tweede termijn. Beeld AFP

Eerder stapten ministers op omdat hun hervormingspogingen naar eigen zeggen geblokkeerd werden door ­Porosjenko’s medestanders. Michaïl Saakasjvili, de oud-president van Georgië die als corruptiebestrijder naar Oekraïne gehaald werd door Porosjenko, werd in handboeien het land uitgezet toen hij kritiek begon te uiten op het beleid van de president.

Ook de belofte van persvrijheid pakte anders uit. De moord op onderzoeksjournalist Pavel Sjeremet uit 2016 is onopgelost. Anderen zijn voor de rechter gesleept om hun bronnen te openbaren. ‘In het afgelopen jaar maken de autoriteiten ons werk steeds moeilijker’, zegt onderzoeksjournalist Kristina Berdinskich van Novoje Vremja. Er loopt een zaak tegen haar om haar telefoongegevens over te dragen aan de autoriteiten. Na kritiek uit westerse ambassades is de volgende zitting uitgesteld tot na de verkiezingen.

Toch maakt Porosjenko kans op een tweede termijn. In de peilingen staat hij met 13 procent tweede, een plek die zondag genoeg zou zijn om de eindronde van 21 april te halen.

Anti-Russisch geluid

Opnieuw moeten de stemmen vooral uit westerse regio’s als Vinnitsa komen. De campagneflyers tonen Porosjenko als de enige kandidaat die Rusland op afstand kan houden. ‘Leger, taal, geloof’, is de slogan. De oorlog is niet gewonnen, maar de strijdkrachten zijn wel sterker dan vijf jaar geleden. Porosjenko was nauw betrokken bij de oprichting van een Oekraïense orthodoxe kerk, onafhankelijk van de Russische kerk. Hij tekende een associatieverdrag met de EU. En er zijn tekenen van economisch herstel, mogelijk gemaakt door miljardenleningen van het Internationale Monetaire Fonds.

Vooral het anti-Russische geluid is welkom in Vinnitsa. Weinig mensen voelen hier voor een dialoog met Rusland na de annexatie van de Krim en meer dan 10.000 doden in het oosten. ‘Als we nu toegeven aan Rusland, zijn die mensen voor niets gestorven’, zegt studente Irina bij een bak toffees van de president. De EU is voor haar dichterbij gekomen in de afgelopen vijf jaar. Ze is blij dat ze geen visum meer nodig heeft om naar de EU te reizen. ‘Onze toekomst ligt in Europa’, zegt ze.

De kandidaat met het meest uitgesproken pro-EU-programma is Porosjenko. Hij belooft aanmelding voor EU-lidmaatschap in 2023.

Een meevaller voor Porosjenko is dat zijn twee belangrijkste tegenstanders er ook niet in slagen de bevolking te inspireren. Ze lopen al decennia mee in de Oekraïense politiek of werken zelf ook samen met oligarchen. Kandidaten zonder oligarchensteun zijn kansloos. Alle tv-kanalen zijn in handen van de zakenelite – ook Porosjenko is nog altijd eigenaar van een zender. Ondanks tal van niet-waargemaakte beloften is herverkiezing van Porosjenko realistisch, denkt parlementariër Nayyem, een van de aanjagers van de Maidan-revolutie. ‘Mensen denken: liever troep die we kennen, dan troep die we niet kennen.’

De twee belangrijkste uitdagers

1. Oud-premier Joelia Timosjenko geldt als een politicus uit het verleden. De voormalige energietycoon was het gezicht van de revolutie in 2004. Hogere uitkeringen is nu haar belangrijkste belofte. Ze is controversieel wegens vroegere onderhandelingen met president Poetin en er zijn vragen over de bron van miljoenendonaties aan haar campagne. Ze zegt dat Porosjenko’s team kiezers in de war probeert te brengen door een tweede Timosjenko op het stemformulier te zetten: de naam van de onbekende kandidaat Joeri Volodymyrovytsj Timosjenko lijkt veracht veel op die van Joelia Volodymyrivna Timosjenko.

2. Komiek Volodymyr Zelensky is de aanvoerder van de opiniepeilingen. Politieke ervaring heeft de jonge acteur niet. In een tv-serie die uitgezonden wordt tijdens de campagne is Zelensky al president geworden. Daarin zet hij zich af tegen oligarchen en corrupte parlementariërs – in een scène schiet hij het hele Oekraïense parlement aan flarden met twee machinegeweren. Maar aangezien de serie uitgezonden wordt op een zender in handen van de Russischtalige oligarch Ihor Kolomoisky, zetten veel mensen vraagtekens bij Zelensky’s belofte om corruptie aan te pakken. En is een komiek wel een geschikte aanvoerder van het leger?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden