Dinsdag 15/06/2021

Waarom Nederland dit weekend in de ban is van schaatsen en Vlaanderen valt voor veldrijden

Volkstheater vs. carnaval op het ijs

Ruddervoorde heeft dit weekend zijn BK veldrijden, de Thialf-ijspiste van Heerenveen het EK allround. Meer dan ooit is schaatsen in Nederland wat cyclocross in Vlaanderen is.

Door Jan-Pieter de Vlieger

Brussel l Dat is meer dan een cliché: in hun opmars van randfenomeen naar icoon van de nationale sport legden veldrijden en schaatsen hetzelfde traject af.

1966, het jaar van de pioniers

In 1966 wint Engeland het WK voetbal in eigen land, maar ook elders wordt geschiedenis geschreven. In het Spaanse Beasain bijvoorbeeld, waar Eric De Vlaeminck voor het eerst in zijn carrière wereldkampioen veldrijden wordt. Het is het begin van een tweestrijd die in Vlaanderen tot de verbeelding zal spreken: Albert 'Berten' Van Damme versus De Vlaeminck. Een duel dat gensters slaat. Met het nodige drama erbovenop. Als De Vlaeminck weigert om over te nemen, gooit Van Damme, de Leeuw van Laarne, zijn fiets op de grond en gaat hij er ostentatief op zitten. Het publiek is er gek op. Tweedracht maakt macht voor het veldrijden.

In hetzelfde jaar 1966 heeft Nederland ook zijn eerste kampioen: Kees Verkerk wordt in Göteborg allround-wereldkampioen in het schaatsen. Voor een landgenoot bovendien: Ard Schenk. ook Nederland heeft een koningskoppel. Marnix Koolhaas, schaatshistoricus en sportjournalist voor de VPRO, herinnert het zich levendig: "Ik was zes jaar en zat met mijn oma voor de buis. We hadden er per se eentje in huis moeten halen, anders wilde oma niet komen. Ja, het 'Ardje en Keessie-tijdperk', het is min of meer het ijkpunt voor het begin van het succesverhaal van het schaatsen.

De stroomversnelling van de livetelevisie

De tweestrijd tussen De Vlaeminck en Van Damme kwam te vroeg voor rechtstreekse uitzending. Wie op de hoogte wilde blijven van de belevenissen van het tweetal moest het stellen met een zwart-witte samenvatting in Sportweekend. Nederland was er wat dat betreft vroeger bij: het WK schaatsen van '66 werd al live in de ether gegooid. Koolhaas: "Het kwam rechtstreeks op de openbare omroep, toen heette die nog NTS. Tv-uitzendingen hebben het schaatsen echt een nieuwe dimensie gegeven. Een andere technische vernieuwing zou later voor hetzelfde effect zorgen: de introductie van kunstijsbanen."

Voor liveverslaggeving in het veldrijden was het wachten op de komst van de commerciële tv. Toen de openbare omroep het voetbalcontract kwijtspeelde aan de concurrentie vond het in het wielrennen een valabel alternatief. Zo ook in het veldrijden. Wim Lagae, hoofddocent sportmarketing aan de Lessius Hogeschool, verklaart: "Concurrentie tussen media heeft inderdaad een grote rol gespeeld. Televisie heeft sport ontdekt als lokaas. Zo heeft tv de populariteit van het veldrijden eerst enorm aangedikt en vervolgens in stand gehouden. 15 jaar geleden kwam alleen het WK en de cross van Overijse op de buis. Dat is heel lang zo gebleven. Pas tien jaar geleden is men gaan ontdekken dat er voor het veldrijden een enorme markt was. Dit seizoen zijn er 26 veldritten live op televisie gekomen. Sporza doet de wereldbeker, VT4 heeft de superprestige en het is 2BE dat zondag het Belgisch kampioenschap uitzendt. En dan zie je dat een nieuwkomer als Exqi de Scheldecross binnenhaalt. Zelfs binnen een verzadigde kalender wordt naar nieuwe opportuniteiten gezocht. Wie dat tien jaar geleden voorspelde, werd gek verklaard. De absolute knaller blijft het WK in Hooglede van 2007: 1.066.000 kijkers."

Dat is gigantisch, want aanzienlijk meer dan bijvoorbeeld de 884.233 mensen die dit jaar afstemden op de voetbalinterland tussen België en Spanje. De kijkcijfers voor het schaatsen zijn in Nederland niet minder indrukwekkend: in 2007 is het WK allround in Heerenveen, en meer bepaald de huldiging van Sven Kramer, het best bekeken tv-moment van Nederland. Liefst 3.391.000 Nederlanders zitten voor de buis.

Commercialisering

Televisie zorgde voor een sneeuwbaleffect: van verhoogde visibiliteit over verhoogde interesse van sponsoring tot verdere professionalisering. Lagae: "Bij een bevraging naar sociale status van sporten in 1999 eindigde veldrijden op de voorlaatste plaats. Voor darts, maar na bodybuilding. Dit jaar komt er opnieuw zo'n enquête, benieuwd waar veldrijden nu eindigt. Door de tv is de sociale relevantie enorm toegenomen. Wellens en Nys zie je nu in De laatste show. In het kader van de professionalisering is de figuur van Fideamanager Hans van Kasteren belangrijk. Hij is de eerste die zich echt gaan richten is op het organiseren en het managen van renners. Fidea is eigenlijk de allereerste professionele veldritploeg. De marketingacties die zij hebben opgezet rond het WK van Hooglede in 2007 waren ongezien."

Ook in het schaatsen is de commercialisering een recent fenomeen. Marnix Koolhaas legt uit: "Rintje Ritsma, de 'Beer van Lemmer', was in 1999 de eerste die uit de kernploeg van de Nederlandse schaatsbond, de KNSB, stapte om een eigen gesponsorde ploeg te beginnen. Hij begon met Sanex als sponsor een eerste commerciële onderneming. Daarmee is hij de grondlegger van het schaatsen zoals we dat in zijn huidige vorm kennen. Nu zijn er veel gesponsorde teams: er is Dirk Scheringa, de voorzitter van AZ, die met zijn DSB-bank een marathonschaatsploeg sponsort. Kleinschaliger heb je het automerk Kia dat via het bemiddelingsbureau Sportsnavigator, de Belgische schaatser Kris Schildermans in de rangen heeft.

Iconen van de sport

Zowel het schaatsen in Nederland als de cyclocross in Vlaanderen heeft momenteel de perfecte vaandeldrager. Sven Nys heet in Nederland Sven Kramer. Kramer is Sportman van het Jaar in 2007, Nys is de Belgische van 2008. "De uitstraling van Nys als ideale schoonzoon is natuurlijk een troef voor het veldrijden", vindt Lagae. Zijn collega Koolhaas denkt hetzelfde over het imago van Kramer, die overigens ook een uitstekend wielrenner is: "Sven Kramer past helemaal in de traditie van de stoere, sterke, Friese man. Bovendien heeft hij een vader die ooit achtste eindigde in de Elfstedentocht. Met gekneusde ribben er bovenop. Een heroïsch verhaal."

Wim Lagae stelt vast dat de cyclocross zijn vedetten steeds meer gaat cultiveren: "Neem nu de Masterscross in Middelkerke. Een cross tussen oude gloriën. Een stuk nostalgie. Het wijst op de maturiteit van het marketingproduct veldrijden. Men gaat nu op zoek naar lucratieve nevenprojecten. Ik kan me voorstellen dat het met het schaatsen net hetzelfde zou zijn. Mocht de Elfstedentocht doorgaan dit jaar, dan zal Evert van Benthem daar ongetwijfeld een prominent figuur zijn."

Cultureel erfgoed

Eén vraag blijft vooralsnog onbeantwoord: waarom schaatsen in Nederland en veldrijden in Vlaanderen. Waarom niet basketbal of tafeltennis? Wim Lagae neemt het veldrijden voor zijn rekening: "Er is een sociaal culturele grondlaag die verklaart waarom net het veldrijden zo aanslaat. Veldrijden zorgt voor lokale verankering: het is iets van bij ons, een stuk Vlaams cultureel erfgoed. Veldrijden draagt de typisch Vlaamse oerbeelden in zich: de renner die afziet, ploegt door de modder, maar toch succesvol is. Plus: we leven momenteel in een postmoderne samenleving. We weten niet goed meer wat het is om koude handen te hebben. Het veldrijden brengt een stuk lijfelijkheid terug. En elke veldrit heeft bovendien een zeker Hitchcockgehalte: Nys en Wellens die vallen op het WK in Hooglede na het incident met de motor, Lars Boom die valt in Loenhout... Het is een soort volkstheater."

Koolhaas doet het succesverhaal van het schaatsen: "Door de reformatie speelden we ons carnaval kwijt. Dat werd in de ban geslagen omdat het een soort katholiek opsmukje was. Schaatsen was daarna ons carnaval op het ijs. En er is natuurlijk de verbondenheid van Nederland met het water. Die is er altijd geweest. God schiep de aarde en de Nederlanders schiepen Nederland. We hebben het vooral met bevroren water: dat is een soort niemandsland waar andere regels gelden. Het bestaat maar heel even. IJs is de enige plaats waar katholieken en protestanten ongestoord hand in hand rondjes kunnen draaien. Echt waar."

n Niels Albert baant zich een weg door de modder. Wim Lagae (docent sportmarketing): 'Veldrijden draagt de typisch Vlaamse oerbeelden in zich: de renner die afziet, ploegt door de modder, maar toch succesvol is.'

n Schaatskampioen Sven Kramer glijdt over het ijs. Schaatshistoricus Marnix Koolhaas: 'IJs is de enige plaats waar katholieken en protestanten ongestoord hand in hand rondjes kunnen draaien.'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234