Maandag 23/11/2020

AchtergrondCoronacrisis

Waarom Nederland de coronacrisis beter lijkt te doorstaan dan ons land

Een bord roept op tot social distancing, op De Dam in Amsterdam.Beeld Joris Van Gennip

Nederland neemt zeker geen strengere coronamaatregelen dan België, maar telt minder coronadoden en ziekenhuisopnames. Ook buigt ‘de curve’ bij de noorderburen sneller af. Hoe is dat te verklaren?

Ze droegen tot voor kort nauwelijks mondkapjes, weten niet wat een coronabubbel is, zijn befaamd eigenwijs en hun publieke tv-zender NOS moet logo’s van auto’s en camera’s halen omdat woedende burgers de media ervan beschuldigen de corona-epidemie op te blazen. Ook hebben ze een liberale premier die er aanvankelijk wel wat in zag om het virus zijn ding te laten doen. En ze zijn het meest dichtbevolkte landje van Europa.

Nee, Nederlanders lijken op het eerste gezicht geen kandidaat voor de internationale prijs ‘Minste Coronaschade’. En onze noorderburen horen dan ook bij de landen die slecht ‘scoren.’

In de statistieken van het European Centre for Disease Control (ECDC), stond Nederland vorige week bijvoorbeeld op plaats tien. Dat betekent dat het in vergelijking met de rest van Europa de voorgaande twee weken het op negen na hoogste aantal coronabesmettingen per 100.000 inwoners vaststelde. Als het gaat over het aantal doden per 100.000 inwoners tijdens die veertien dagen zat Nederland in de ‘middenmoot’, op plaats veertien.

De venijnige tweede golf heeft Nederland dan ook flink te pakken. Was het aantal nieuw vastgestelde besmettingen en ziekenhuisopnames eind deze zomer de kop ingedrukt tot nul à één of twee per dag, dan klom dat vanaf september opnieuw snel naar 28 nieuw vastgestelde besmettingen en 155 nieuwe corona-hospitalisaties op 7 oktober.

Op 13 oktober zag premier Mark Rutte zich genoodzaakt om een gedeeltelijke lockdown aan te kondigen, met uitzondering van de scholen.

Volgens vooraanstaand Nederlands viroloog Ab Osterhaus (Tiho Universiteit, Hannover) heeft zelfverklaard gidsland Nederland de epidemie onder de ‘brutaal liberale Rutte’ dan ook niet streng genoeg aangepakt.

Voor de vakantie hadden de noorderburen de situatie wel redelijk goed weer onder controle, maar dan is iedereen op reis vertrokken. Osterhaus: “Nederlandse artsen zeiden dat ze veel extra bedden hadden om een tweede golf op te vangen. Mensen hoorden ‘ga maar op vakantie’. Die toeristen zijn niet gescreend of systematisch in quarantaine gezet. We zien nu in genetische analyses dat veel virus Nederland binnengebracht is uit het Middellandse Zee-gebied. In combinatie met de grote bevolkingsdichtheid en de studenten die zich niet overal aan de maatregelen hielden, heeft dat Nederland terug in de penarie geduwd.”

Maar Nederland doet het wel een stuk beter dan dat andere dichtbevolkte centraal gelegen kleine landje: België.

Midden oktober, in de aanloop naar de piek van de tweede golf, stonden de buurlanden wel samen in de top vijf van de besmettingensaantallen die het ECDC maakt. Even piekte Nederland zelfs boven België uit. Op 14 oktober sprong ons land echter over Nederland en Frankrijk en niet veel later ook over Tsjechië met het hoogste aantal besmettingen per 100.000 inwoners. Vorige week stond België op de derde plaats en Nederland dus ‘pas’ op de tiende.

Ook het aantal coronadoden per 100.000 inwoners in veertien dagen tijd illustreert hoe de situatie in Nederland snel weer gunstiger werd. Midden oktober stond Nederland op de achtste plaats, nu dus met 5,5 doden per 100.000 Nederlanders op plaats veertien. Ons land prijkt met negentien coronadoden per 100.000 Belgen de laatste twee weken nog altijd op plaats twee.

“Dat de Nederlandse curve nu sneller daalt, is wel vooral omdat het eerder dan België met een reeks verstrengingen kwam, al midden oktober. “Ik verwacht dat wij in dezelfde richting evolueren. Dat begin je nu te zien”, zegt viroloog Steven Van Gucht (Sciensano).

Oversterfte

Maar de absolute cijfers over hospitalisaties, ic-bedden, de R-waarde, het aantal coronadoden per dag vertellen wel al de hele tijd eenzelfde verhaal: Nederland heeft minder ‘coronaschade’ dan België.

Tussen eind oktober en begin november meldt het RIVM, de Nederlandse Sciensano, bijvoorbeeld dodentallen die evolueren van 43 naar 2 per dag. In ons land, dat nochtans een derde minder inwoners heeft, ging het van 137 naar 186 op 4 november. In diezelfde periode evolueerde het aantal coronapatiënten op intensieve zorg in Nederland van 535 naar 607. Bij ons was dat bijna dubbel zoveel: 1.057 naar 1.412.

De R-waarde, die aangeeft hoeveel andere mensen iemand besmet, ligt al vijf weken rond de 1,1. Bij ons klom die tussen begin en midden oktober naar 1,5. Nog een graadmeter is de ‘positiviteitsratio’: hoeveel van de geteste mensen blijken besmet? In de Nederlander ligt dat nu op 16,6 procent, bij ons rond de 26 procent.

Een laatste parameter is de oversterfte: hoeveel mensen zijn er de afgelopen tijd meer dan gemiddeld gestorven? Hier is het België-Nederland-patroon eveneens al weken zichtbaar. Momenteel meldt Euromomo, dat de Europese sterfte bijhoudt, in ons land een ‘gematigde’ oversterfte en in Nederland een ‘lage’.

Wat doet Nederland beter? Er blijkt niet één antwoord te zijn. En de verschillende antwoorden tonen dat niet alles is wat het lijkt, zelfs niet in coronastatistieken.

Zo is de benarde positie van België in de ECDC-ranking zeker deels toe te schrijven aan het feit dat België ruim dubbel zoveel test dan Nederland. “Het is ongunstig dat wij daar zo hoog staan, maar als je dubbel zoveel test, beland je vanzelf hoger in die ranking, en meer testen beïnvloedt ook de R-waarde en de positiviteitsratio”, zegt viroloog Marc Van Ranst (KU Leuven).

Biostatisticus Geert Molenberghs (UHasselt / KU Leuven) ziet nog een nadeel. “Door onze grotere testcapaciteit lijkt het alsof het Nederlandse aantal vastgestelde besmettingen vroeger stopt met doorstijgen, terwijl zij vooral sneller aan het plafond van de testcapaciteit zaten.”

De Nederlandse koning Willem-Alexander bezoekt een covidafdeling in Rotterdam.Beeld ANP

Het aantal coronadoden en de oversterfte lijken een stabieler vergelijkingspunt dan het aantal vastgestelde besmettingen. Maar ook dat is niet helemaal waar.

Want de oversterfte wordt berekend op basis van wat er de vorige jaren gebeurde. “Oversterfte is het aantal sterfgevallen meer dan het gemiddelde dat je zou kunnen verwachten”, zegt Molenberghs. “Was er de vorige jaren veel griep in een land, dan vergelijk je dus met een piek en dan kan de oversterfte dit jaar lager uitvallen. Je kan landen op die manier dus moeilijk vergelijken.”

Ook rapporteren niet alle landen al hun coronadoden. “In de eerste golf bleek al dat Nederland slechts 60 procent aangaf”, zegt Molenberghs. Het Nederlandse Centraal Bureau voor de Statistiek legt dat cijfer zelfs nog lager, op 55 procent.

Berekeningen van biostatisticus Johan Verbeeck (UHasselt) bevestigen dat. “Op basis van sterftecijfers van de laatste vijf jaar zie je dat de gemiddelde oversterfte in ons land tijdens de eerste coronapiek zo goed als volledig overeenkomt met het aantal coronadoden. In Nederland was er ruim de helft meer oversterfte dan dat er coronadoden zijn gemeld”, zegt Verbeeck.

Daarvoor zijn er een paar verklaringen. Zo is Nederlands zorgpersoneel niet verplicht coronadoden te melden, terwijl dat in België wel zo is. Ook worden coronadoden in Nederlandse woon-zorgcentra vaak niet meegeteld omdat Nederland, zoals heel wat andere landen, een strengere definitie hanteert. België telt in tegenstelling tot Nederland iedereen mee, ook alle vermoedelijke coronadoden, en in de eerste golf waren er dat behoorlijk veel.

“In Nederland wordt de diagnostiek bij oudere mensen ook vaak niet gedaan”, bevestigt Osterhaus. “Zij sterven dan eerder aan bijvoorbeeld hartfalen dan aan Covid-19. Hartfalen als doodsoorzaak is altijd juist, om Covid-19 vast te stellen moet je een diagnose stellen en dat gebeurt zeker in verzorgingstehuizen dus lang niet altijd.”

België rapporteert met andere woorden eerlijker. “Daar krijgen we lof voor voor van de Wereldgezondheidsorganisatie, maar kritiek van economen”, zegt Molenberghs.

Nederland is bovendien strenger als het gaat over ziekenhuisopnames. België telt ongeveer 16 bedden op intensieve zorg per 100.000 inwoners. In Nederland is dat maar 6,5 en daarom is de drempel er hoger om opgenomen te worden.

“We hebben daar geen harde bewijzen voor, maar uit alles spreekt dat België, dat in Europa het grootste aantal bedden heeft na Duitsland, genereuzer patiënten opneemt”, zegt intensivist Geert Meyfroidt (UZ Leuven). “Ook in gewone tijden komen er trouwens Nederlanders naar Belgische ziekenhuizen omdat er in eigen land geen plaats meer is. Nederland zit dus een stuk krapper.” 

Epidemioloog Pierre Van Damme (U Antwerpen) beaamt. “Ik hoor van Nederlandse artsen dat er in Nederland minder snel wordt opgenomen en dat vertaalt zich natuurlijk in de cijfers. Als je minder bedden hebt en je daardoor minder patiënten opneemt, is het aantal ziekenhuisopames lager.”

Pendelende studenten

De experts zien ook maatschappelijke verklaringen.

Pendelende studenten zijn volgens Molenberghs een belangrijk Belgisch gegeven. “Nederlandse maar ook pakweg Duitse, Britse of Amerikaanse studenten, gaan niet ieder weekend naar huis. Dat is echt Belgisch”, zegt hij. “In alle landen heeft het hoger onderwijs de besmettingsaantallen opgedreven, maar dat weekendpendelen gaf het virus hier nog meer vleugels. Als je weet dat aan de Universiteit van Luik één op de tien studenten besmet raakte, dan kun je je wel voorstellen wat dat geeft als die na het kotleven in de week allemaal naar huis gaan in het weekend.”

Niet lang na de opening van het academiejaar ontstonden dan ook besmettingshaarden in gemeenten rond de grote Belgische universiteiten. Voorbeelden zijn Rixensart, Mont-Saint-Gibert en Ottignies bij de universiteit van Louvain-La-Neuve. Molenberghs: “Dat zijn nochtans niet-dichtbevolkte plekken met eerder gegoede inwoners. Daar zou je die haarden niet verwachten. Pendelende studenten zijn de enige logische verklaring.”

België is ook een diverser en complexer land.

Zo is het bijna even dicht bevolkt als Nederland, maar “Nederland heeft nog stukken waar erg weinig volk woont of komt. Wij bijna niet”, zegt Molenberghs.

Hier leven ook meer mensen van andere nationaliteiten. De World Population Review geeft België een diversiteitsindex van 0.5: bijna vijf keer meer dan Nederland. Brussel is na Dubai de meest diverse regio ter wereld en huisvest grote internationale instellingen zoals de NAVO en de Europese Commissie. Dat alles betekent meer heen-en-weergereis naar meer verschillende landen.

Dat zo goed als iedereen in Nederland dezelfde taal spreekt en er geen zes regeringen en negen ministers van Volksgezondheid zijn maar één, helpt ook. “Die eenheid van commando is cruciaal en had Nederland al van bij het begin”, zegt Van Damme.

Hij, Van Gucht, Van Ranst en Molenberghs wijzen verder op de ‘versoepelaars’ die op het einde van de zomer de toen voorlopige en dus minder slagkrachtige Belgische regering beïnvloed hebben. “Ook onder de Nederlanders zijn er corona-ontkenners, maar ik zie er geen academische experts de maatregelen in twijfel trekken zoals hier”, zegt Van Damme. Van Ranst: “Op sleutelmomenten is daardoor getwijfeld en is twijfel gezaaid. In dit soort crisis is dat letterlijk dodelijk.”

Volgzamer

Osterhaus ziet een belangrijke verklaring in de Nederlandse ‘compliantie’. “Er is in beide landen een probleem met mensen die de maatregelen te weinig volgen”, zegt hij. “Maar de Nederlander is midden oktober wel tot de orde geroepen door een boze Rutte.”

“Wees niet die eigenwijze persoon die de randjes van de regels opzoekt”, zo zei de premier toen. “Wees die realistische Nederlander die opstaat en zijn verantwoordelijkheid neemt als het erop aankomt. En dat is nu.” Osterhaus: “Die strenge boodschap heeft veel landgenoten wakker geschud.”

In Nederland kan dat, bij ons is ook dat minder evident. Want niet alleen zijn hier veel meer overheden en ‘leiders’, onderzoek toont al jaren dat Nederlanders veel vertrouwen hebben in hun politici en Belgen nauwelijks. Rutte was aanvankelijk niet streng genoeg, maar eens hij dat is, gaat het gros van de Nederlanders daarin mee.

“Ze hebben een grote bek, maar als de overheid zegt dat iets echt moet, gaan Nederlanders niet meer zo naarstig op zoek naar achterpoortjes als wij”, zegt Van Ranst. “Zeker in combinatie met de versoepelaars die deze zomer het beleid beïnvloedden, is dat je m’en foutisme en dat wantrouwen in de politiek een Belgische handicap in de strijd tegen dit virus die nauwelijks te keren valt.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234