Zondag 19/05/2019

Droogte

Waarom natuurgebieden nu al uitzonderlijk droog zijn

In de Kalmthoutse Heide geldt code rood: extreem hoog brandgevaar. Brandwachters houden het park in de gaten. Beeld Wouter Maeckelberghe

De grote droogte van vorige zomer laat zich nog steeds gelden in de natuurgebieden. In de Kalmthoutse Heide geldt code rood, wat een ‘extreem hoog brandgevaar’ inhoudt.

“Deze vlakte is normaal een ven van een halve meter diep.” In de Kalmthoutse Heide moet huisboswachter Jef De Winter deze dagen extra waakzaam zijn. Het ven in kwestie is vandaag een dorre vlakte zonder water. In geval van brand zijn de waterbassins dus niet gevuld. Overal in het natuurpark liggen de typische heidegrassen er uitgedroogd bij. “Normaal staan de vennen pas aan het einde van de zomer leeg. Dit zou eigenlijk de natste periode van het jaar moeten zijn.”

Het is uitzonderlijk droog in de Antwerpse natuurgebieden. Om veiligheidsredenen wordt de toegang tot onder meer de Kalmthoutse Heide afgeraden. Code rood is van kracht, dat betekent dat er aan bezoekers afgeraden wordt om te komen. Ook in Limburg is waakzaamheid geboden, daar geldt code oranje. De kans op een brand is niet gering. Twee factoren spelen daarin een cruciale rol. Ten eerste: het is op dit moment droog en warm, en dat effect wordt nog versterkt door de oostenwind die verwacht wordt. Dat wil zeggen dat de wind van over land waait, waardoor hij droger is dan een bries die vanaf zee vocht en dauw meebrengt.

Bovendien kreunt de grond nog steeds onder de gevolgen van de bijzonder droge zomer van 2018. Er viel toen zo weinig water uit de lucht dat een tijdlang een sproeiverbod werd afgekondigd. De bovenste grondlagen zijn nog steeds niet hersteld. “Het waterpeil staat zeer laag voor de tijd van het jaar, vooral in Limburg en Vlaams-Brabant”, weet Katrien Smet van de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM). “We zouden nu de hoogste peilen van het jaar verwachten. Vorig jaar hadden we een heel droge zomer en najaar. De winter was normaal maar onvoldoende om het waterpeil te herstellen.”

Geen toegangsverbod

Dat voor verschillende natuurgebieden een brandrisico is afgekondigd, is voor de tijd van het jaar niet ongewoon. Andere jaren is op dit moment code geel of code oranje van kracht. Dat heeft te maken met planten zoals het pijpestrootje, die tussen de heidegrassen in staan: die planten zijn nu nog niet in bloei en staan dus erg droog. Later, als ze beginnen groeien, zijn die grassen weer weerbaarder, waardoor het brandgevaar kleiner wordt. “We vertrokken dit jaar met een heel grote handicap, door de droge grond van vorig jaar”, zegt woordvoerder Marie-Laure Vanwansele van het Agentschap Natuur en Bos (ANB). “Alles dat erbij komt, maakt dat je je heel snel zorgen moet maken.” 

De hoogst ontvlambare pijpestrootjes, die tussen de droge planten groeien, zorgen ervoor dat kleine brandhaarden zich veel sneller zullen verspreiden. Code rood betekent dan ook niet dat het sneller zal branden, wel dat de brand in een mum van tijd uitbreidt. Daarom patrouilleert de brandweer van Wuustwezel deze dagen preventief met een volle tankwagen door de heide. Ze is klaar om uit te rukken met vier extra teams in geval van vuur. Op de brandtoren lossen vrijwillige brandwachters elkaar elke vier uur af. Zij moeten het terrein in de gaten houden op mogelijke brandhaarden. Vier uur in de vlakke zon vindt de man in de toren niet erg. “Het is voor het goede doel”, roept hij naar beneden.

De brandweer is bij code rood permanent aanwezig in de Kalmthoutse Heide. Beeld Wouter Maeckelberghe
Bovenop de brandtoren houdt een brandwachter de heide in de gaten. Beeld Wouter Maeckelberghe

Ondanks de zorgwekkende situatie geldt in de Antwerpse en Limburgse natuurgebieden geen toegangsverbod. Dat heeft vooral praktische redenen. De domeinen zijn te groot en er zijn zoveel in- en uitgangen dat een verbod simpelweg niet te handhaven zou zijn volgens het ANB. “Bovendien willen we die toegangen ook niet afsluiten: als je moet uitrukken voor een brand, wil je echt geen tijd verliezen omdat je nog een bareel moet openen. We rekenen net zoals bij stormgevaar vooral op het gezond verstand van de mensen.”

Behalve dat ze naarstig zonnecrème smeren, lijken de bezoekers zich nog niet te veel zorgen te maken. Boswachter De Winter benadrukt dat de mensen altijd op de paden moeten blijven, zeker met kinderen. “Het gebeurt soms dat mensen de weg kwijt zijn. Je wilt echt niet meemaken dat het brandt en er een kind vermist is.” En verder geldt de logische regel: niet roken in het park. De Winter: “Je zou denken dat mensen het wel weten, maar voor sommige rokers is dat zo’n onbewuste handeling, dat we het vergeten. Ik kom nog vaak rokers tegen aan wie ik moet zeggen dat ze hun sigaret moeten doven.”

Boswachter Jef De Winter in een dorre heide. Beeld Wouter Maeckelberghe

Natuur in pauze

Ook in 2018 moest het ANB naar de hoogste alarmfase gaan, maar wel pas in de zomer – dat was toen al uitzonderlijk, want code rood komt absoluut niet jaarlijks voor, benadrukt het agentschap. Dat zo’n groot brandgevaar al in april dreigt, doet weinig goeds vermoeden voor de komende maanden. Het kwik gaat omhoog, oppervlaktewater verdampt sneller, en in de zomer stijg ook het waterverbruik.

“Het is toch wel bang afwachten”, vindt De Winter. “We weten ook niet goed wat er nog gaat komen.” De dorre heidegrassen kunnen zich in een jaar herstellen, de kikkerpopulatie ook. Andere soorten, zoals de korhaan, zijn al een paar jaar niet meer in de heides te zien. “Het is afwachten wat het weer doet, maar deze winter is er zo weinig regen gevallen, dat ik het niet meer beter zie worden voor de zomer”, zegt De Winter. Of de typisch paarse heiden deze zomer nog wel zo paars zullen kleuren? “Die groene planten, die herstellen zich nog wel. De dorre planten zijn wel echt kapot.”

En nu de vennen leeg staan, moet ook de rest van de natuur even in pauze. Planten en dieren die van water afhankelijk zijn, moeten op zoek naar andere vennen in de buurt. Kikkers en salamanders zullen zich minder goed kunnen voortplanten, de libellen gaan trager ontpoppen. Dus krijgen ook de nachtzwaluwen minder voedsel, want zij eten insecten. “Alles is één systeem”, zegt De Winter. “Dat kan zich wel herstellen, maar het mag niet te vaak gebeuren. Als zulke droogte de standaard wordt, gaan we andere oplossingen moeten zoeken.” 

Een natte periode is dus welgekomen. “Als het droog blijft, zullen we net als vorig jaar beperkingen moeten opleggen”, klinkt het bij de VMM. De milieumaatschappij benadrukt ook dat intussen een actieplan ‘droogte’ opgemaakt is, en dat waterloopbeheerders de situatie nauwgezet opvolgen. “Het is zeer moeilijk om voorspellingen te doen, want het zou natuurlijk kunnen dat we een natte juni of zomer hebben. Op dit moment zijn maatregelen nog niet nodig; met het oppervlaktewater en drinkwater zijn er geen problemen. Al is het natuurlijk goed om het hele jaar door spaarzaam met water om te gaan.”

Zonder regen ziet het er niet naar uit dat de alarmfase in Antwerpen en Limburg snel afgezwakt zal worden. Voor de andere provincies is er geen acuut gevaar, zegt het ANB nog. “Daarvoor moeten de temperaturen eerst flink hoger liggen.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.