Zaterdag 23/01/2021

Oliedollars

Waarom komen Saudi's hier miljarden oliedollars in groene energie investeren?

De haven van Antwerpen.Beeld rv

Niets dan positieve reacties op de Saudische miljardeninvestering in de Antwerpse haven. Honderden jobs erbij, onze chemische industrie verder verankerd en het milieu wordt er nog beter van ook. Voor een oliegrootmacht investeert Saudi-Arabië de laatste jaren opvallend 'groen'.

Energy Recovery Systems (ERS) heet het bedrijf dat 3,7 miljard euro veil heeft voor een project in het vrijgekomen Delwaidedok. Echt zichtbaar is het in 2012 opgericht bedrijf alvast niet. Er is geen site, geen publieke brochure of zelfs maar een adres terug te vinden. En toch start het bedrijf als exclusieve partner volgende week gesprekken met het Antwerpse Havenbedrijf voor een concessie om tonnen afval te verwerken tot ammoniak en ureum (zie hieronder).

Ook al is 'bedrijf' misschien niet de juiste term. ERS levert niet zozeer de technologie of de uiteindelijke werknemers. Het is een projectvennootschap, toegespitst op de financiering en werking van één concrete activiteit. Het is de rijke industriële Saudische familie Al Issa die samen met investeerder Saleh Kamel de vennootschap in handen heeft.

Ook over hen geen bergen aan achtergrond, profielen of sappige details. Dat ze heel vermogend zijn en dat ze - zeker de Al Issa-familie - goede banden hebben met het Saudische koningshuis hebben ze gemeen. De 90-jarige patriarch Mohammed Al Issa beschikt over een vermogen van 3,2 miljard euro. Daarmee is hij de vierde rijkste man van Saudi-Arabië, goed voor de 497ste plaats op de wereldwijde miljardairslijst van Forbes. Kamel staat iets lager, alleen geniet hij een grotere bekendheid in het land door zijn actieve rol in het islamitisch bankieren.

Maar dat is dus allesbehalve de enige sector waarin hij en de Al Issa's actief zijn. Hotelketens, voedselverwerking, bouwbedrijven en zelfs een privéziekenhuis: de portefeuille van deze rijke Saudi's is op zijn zachtst gezegd wel heel divers.

Investeerder Saleh Abdullah Kamel.Beeld rv

Onorthodox

De interesse voor de haven van Antwerpen dateert niet van gisteren. ERS had al eens belangstelling voor de terreinen van de oude Opel-fabriek, alleen bleken die te klein voor de Saudische ambities. "De eerste concrete gesprekken dateren van anderhalfjaar geleden, eerst via de ambassade", zegt de CEO van ERS, de Belg Albert Van Rillaer. Hij werkt al twintig jaar in Saudi-Arabië en beschikt dus over tonnen ervaring en kennis. Gaf hij de Saudi's een duwtje in de rug om voor Antwerpen te kiezen?

"Als Vlaming ben ik natuurlijk blij dat we nu gesprekken aangaan met de Antwerpse haven. Maar onze interesse is volledig objectief. Er zijn maar een paar petrochemische clusters in de wereld waar een operatie van deze schaal kan werken. Met een duidelijke reglementering, potentiële klanten en goede logistieke infrastructuur beschikt de Antwerpen over extra troeven."

De belangstelling was duidelijk wederzijds. Naast het Antwerpse Havenbedrijf werden ook chemische sectorfederatie Essenscia en Flanders Investment & Trade bij de gesprekken betrokken.

Blijkbaar met alle vertrouwen, ondanks de onbekendheid van ERS en het feit dat ze amper drie jaar bezig zijn . "Het klinkt natuurlijk allemaal wat onorthodox in onze oren", zegt een bron. "Maar dit is nu eenmaal de manier waarop Saudische investeerders te werk gaan. Alleen kan ik u wel verzekeren dat er niet over één nacht ijs is gegaan. Het is een beproefde technologie en het potentieel in de havenregio is echt wel groot."

De kans dat ERS plots voor Rotterdam zal kiezen is dus klein. Wat niet betekent dat er geen heikele punten uit te klaren zijn. Zo neemt de familie Al Issa enkel 20 procent van de financiering op zich. Voor de resterende 80 procent gaat KMPG op zoek naar mogelijke andere investeerders. Ook de verzekerde aanvoer van grondstoffen en de financiële duurzaamheid van de exploitatie zijn volgens haventopman Eddy Bruyninckx aandachtspunten. Nog voor de zomervakantie hoopt men de deal af te ronden.

Hernieuwbare energie

Toch werpt de investering ook om andere redenen vragen op. Want is Saudi-Arabië geen olieland bij uitstek, dat begin dit jaar nog mordicus weigerde om meer olie op te pompen om de ineengezakte olieprijs op te krikken? De Saudische overheid investeert echter al jaren miljarden in hernieuwbare energie. Door een bevolkingsexplosie verbruiken Saudi's hoe langer hoe meer stroom. En de eigen olievoorraad gebruiken voor binnenlands energiegebruik levert natuurlijk geen lucratieve exportinkomsten op.

Het Arabische land wil de komende jaren meer dan 100 miljard dollar investeren in hoofdzakelijke zonne-energie. Daarvoor werd in 2010 het King Abdullah City for Atomic and Renewable Energy opgericht. Een vooraanstaand lid van het koningshuis, Turki bin Faisal Al Saud, zei in 2012 al dat zijn land op korte termijn voor '100 procent' wil rekenen op groene energie.

De miljardeninvestering, met voor alle duidelijkheid privégeld, past in die ambitie. "De Saudische overheidsambitie om te diversifiëren en de afhankelijkheid van olie te verminderen, sijpelt stilaan ook daar naar de zeer vermogende families en privé-investeerders in het land. De investering in Antwerpen toont dat aan", zegt Steffen Hertog, expert van de Saudische economie aan de London School of Economics. "De voorbije tien à vijftien jaar was er een bonanza in olie-inkomsten. Die probeert men nu te herbeleggen in de wereld, direct of via indirecte investeringen."

En afval biedt wat betreft heel wat mogelijkheden. Dat er uit afvalverwerking winst te halen valt, is al langer dan vandaag bekend. Zeker voor wie grote innovatieve stappen kan zetten, aldus econoom Thierry Van Elslander (UA). "De Saudi's hebben hoofdzakelijk een winstdoel voor ogen. En afval is nu eenmaal een grondstof die niet meteen zal opdrogen. Wat we van olie niet kunnen zeggen.

"In dat opzicht is de Antwerpse haven goed geplaatst. Vergeet niet dat we nog altijd puur wat betreft het kostenplaatje interessanter zijn dat bijvoorbeeld Rotterdam. Dit kan dus voor de Saudische investeerders op termijn een wel heel winstgevend project worden. En daar kunnen de stad en haven mee de vruchten van plukken."

Mensenrechten

Niemand kan echter voorspellen waar Saudi-Arabië binnen een paar jaar staat, ingebed als het is in een woelige regio, waar het zelf assertief optreedt tegen IS en de rebellen in buurland Jemen. De stabiele indruk die het uitstraalt is niet zonder enige schone schijn. Het land staat de komende jaren voor de gigantische uitdaging om miljoenen banen te creëren.

"De helft van de Saudische bevolking is jonger dan 22", stelt Herman De Bode. De huidige kabinetschef van binnenlandminister Jan Jambon werkte jarenlang in het land voor consultancybureau McKinsey. "Daarom dat men de blik steeds meer buiten de grenzen richt voor investeringen en in eigen land enorm veel geld pompt in hoger onderwijs en onderzoek. Want een rusteloze, werkloze jonge bevolking die ziet hoe alle macht en rijkdom in handen blijft van een kleine elite vormt het perfecte recept voor een revolutie. Men is zich daar absoluut van bewust."

Geen woord gisteren ook over mensenrechten, ook al betreft het hier om privégeld dat niet naar gevoelige sectoren zoals de wapenindustrie gaat. Toch klinkt het wat wrang om de tot zweepslagen veroordeelde Saudische blogger Raif Badawi in Bozar de eretitel voor vrijheid van meningsuiting toe te kennen en daarna de deuren open te gooien voor Saudische miljarden. "Wij doen niet aan politiek", zegt ERS-CEO Van Rillaer. "Ik hoop absoluut dat we die discussie buiten de onderhandelingen kunnen houden. Want dat zou een te vermijden contaminatie zijn."

En de site? Die zou er binnenkort moeten komen.

Economie met een geweten

De Saudische groep ERS zal niet-recycleerbaar plastic omzetten in ammoniak en ureum, ideaal voor de Antwerpse chemische industrie. Of hoe plastic afval winst kan opleveren.

Dagelijks 9.500 ton, grofweg vier keer het gewicht van het Atomium. Dat is de hoeveelheid afval die de Saudi's in Antwerpen willen omzetten in herbruikbaar chemisch materiaal. De verpakte balen zouden vooral per schip vanuit Groot-Brittannië komen, maar ook uit andere Europese landen. Goed voor 3,5 miljoen ton afval per jaar.

Revolutionair, zo noemen chemische ingenieurs het systeem van Energy Recovery Systems (ERS). Energie opwekken uit afval konden we al, afval hergebruiken ook. Maar de Saudi's tillen recyclage naar een hoger niveau. Via een gesofisticeerd systeem wordt vuil afval omgezet in gloednieuw, hoogwaardig materiaal dat erg gegeerd is.

De Saudi's stoken afval niet zomaar op in de verbrandingsoven. In plaats daarvan wordt het afval onder een verschroeiende hitte van 1.200 graden afgebroken tot koolstofmonoxide (CO) en waterstof. Dat zijn de bouwstenen voor twee belangrijke producten: ammoniak en ureum. Ammoniak is goud waard in de chemiesector. Ureum wordt onder andere voor kunstmest gebruikt.

"Het grote verschil met een klassieke verbrandingsoven? Het afval wordt erg gecontroleerd verhit. Daardoor wordt het niet volledig omgezet in CO2, maar ontstaat er een nieuw evenwicht in de atomen", zegt Yves Vanderreydt van de Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO).

Milieu
De VITO voerde een studie uit naar de milieu-impact van de fabriek. Daaruit blijkt dat het concept van ESR beter scoort dan de traditionele productie van ammoniak en ureum. Normaal worden die producten uit aardgas en -olie geproduceerd. Die brandstoffen moeten eerst worden opgepompt en uitgezuiverd. "Nu komen ze gewoon uit afval", zegt Vanderreydt.

Maar wat met de luchtkwaliteit? Dat heeft de VITO nog niet bestudeerd, maar de onderzoekers klinken optimistisch. "Er hoeft niet per se iets worden losgelaten in de lucht", legt Vanderreydt uit. "Mogelijk zullen er restproducten, zoals metalen, overblijven. Dat hangt af van de mate waarin het afval verontreinigd is. Maar die resten zullen sowieso zuiver zijn en kunnen misschien worden gebruikt in de metaal- of bouwindustrie." Twee keer winst, dus.

Albert Van Rillaer, de man die door de Saudi's werd aangesteld als de CEO van ERS, zegt dat het project de duurzaamheid van de Antwerpse chemie waarborgt. "Dit project heeft een grote toegevoegde waarde voor alle partijen, ook voor het milieu. We mogen met zijn allen fier zijn dat een wereldprimeur op het vlak van groene ammoniak en ureum zijn weg vindt naar Antwerpen", zegt Rillaer.

Kringloop
Afval herwerken tot nieuwe, groene producten. Daarmee komt de 'circulaire economie' of kringloopeconomie heel dichtbij. Aanhangers daarvan geloven dat het stilaan tijd is voor een ommezwaai van onze economie. Eentje waarin afval geen afval meer is. Waarin ecologie niet langer 'iets is wat geld kost', maar een winstgevend businessmodel is. Daar vaart het milieu wel bij, maar de bedrijven ook.

Hoe minder grondstoffen je nodig hebt, hoe goedkoper het productieproces. Het is de kern van de 'blauwe economie' van de Vlaamse ondernemer Gunter Pauli, de voormalige eigenaar van Ecover en auteur van The Blue Economy. Pauli vertrekt vanuit de principes van duurzaamheid en innovatie, en gaat nog een stap verder dan het traditionele groene verhaal. Eerder dan vanuit een groene ideologie vertrekt hij vanuit de bedrijfslogica dat het productieproces gerationaliseerd moet worden.

Dat is precies wat er in Antwerpen gebeurt. Vanaf 2020 zal ERS jaarlijks 1,2 miljoen ton ureum en 645.000 ton ammoniak produceren. Die lokale productie zal de vraag vanuit Antwerpen grotendeels opvangen. Nu voert de chemiesector in de haven nog 800.000 ton ammoniak in per jaar. (Ann De Boeck)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234