Woensdag 14/04/2021

Catalaans referendum

Waarom is het in de EU zo oorverdovend stil rondom het referendum in Catalonië?

Catalanen in Barcelona maken zich op voor het referendum over onafhankelijkheid zondag. Beeld AFP
Catalanen in Barcelona maken zich op voor het referendum over onafhankelijkheid zondag.Beeld AFP

Waarom is het in de Europese Unie zo oorverdovend stil rondom het referendum in Catalonië? Brussel lijkt te hopen dat het allemaal wel weer overwaait. Als dat niet zo is, heeft de EU er namelijk een hoofdpijndossier bij.

Als een lappendeken zou de kaart van Europa eruitzien als alle onafhankelijkheidsbewegingen op het continent hun zin zouden krijgen. Maar in de praktijk zijn er maar een paar separatistische partijen – eigenlijk alleen nog in Spanje, België en Schotland – die nog regelmatig hun wens voor een onafhankelijke staat laten blijken.

Zo kleurt een rood-geel gestreepte massa al weken af en aan de straten en pleinen van Barcelona. Met hier en daar een spatje blauw. Want naast de traditionele Catalaanse vlag, de estelada, zeulen de demonstranten ook de blauwe Europese sterrenvlag met zich mee. De separatisten laten er geen misverstand over bestaan. Zij zien hun toekomst buiten Spanje, maar binnen de Europese Unie. Het lijkt onlogisch. De demonstranten eisen toch onafhankelijkheid? Waarom zouden ze de ene baas, Madrid, willen vervangen door de andere, Brussel?

De Catalaanse onafhankelijkheidsbeweging is zeker niet de enige die Brussel koestert. Ook de N-VA gelooft in Europa en de Schotse separatistische partij, de SNP, raadde haar achterban vorig jaar bij het Britse referendum over een vertrek uit de EU nog aan om vooral 'blijven' te stemmen. Wanneer is de liefde bij de separatisten voor Europa opgebloeid?

Zo eind jaren tachtig en in de jaren negentig van de vorige eeuw ontdekten onafhankelijkheidsbewegingen dat een geïntegreerd Europa hen voordelen op kon leveren. Hun nieuw beoogde land zou dan zoveel mogelijk zijn eigen boontjes kunnen doppen, maar voor bijvoorbeeld veiligheid, handel en buitenlandse zaken op de EU kunnen rekenen. Brussel klapte – bewust of onbewust – een grote, blauwe paraplu open die voor beschutting en bescherming zorgt.

Bovendien bleek Brussel een ideale ontmoetingsplek. Separatisten uit verschillende landen kwamen elkaar tegen in de bankjes van het Europarlement en inspireerden elkaar. Bij borrels en etentjes bouwden ze hun eigen informele netwerk op (de European Free Alliance), die uiteindelijk wist uit te groeien tot een fractie in het Europees Parlement.

Europa van regio's

Het bleef niet bij ideeën. Zo werd in 1985 een onafhankelijk netwerk van regio's binnen Europa gelanceerd. Bij hun oprichtingsvergadering in Louvain-la-Neuve maakten de vertegenwoordigers van de tientallen regio's duidelijk 'fervente Europeanen' te zijn.

In de loop der jaren kreeg deze club steeds meer voor elkaar, met als hoogtepunt het Verdrag van Maastricht dat de Europese leiders in 1992 ondertekenden. Daarin werd vastgelegd dat beslissingen op zo'n laag mogelijk niveau, dus zo dicht mogelijk bij de burgers, moeten worden genomen. Bovendien besloten de Europese leiders tot de oprichting van het Comité van Regio's, waarin regio's en steden hun stem kunnen laten horen bij EU-besluiten. Lokale bestuurders mogen aan officiële delegaties van lidstaten worden toegevoegd als er onderwerpen worden besproken die voor hun streek van belang zijn.

De Catalaanse vlaggen wapperen op een ja-campagne in Barcelona. Beeld AP
De Catalaanse vlaggen wapperen op een ja-campagne in Barcelona.Beeld AP

Maar landen zijn dat niet verplicht. En de macht die regio's krijgen, bleef in de praktijk uiteindelijk een zaak van de lidstaten zelf. Die gaan er allemaal op hun eigen manier mee om. Zo hebben in Duitsland de zestien deelstaten, de zogenoemde Länder, bijvoorbeeld vergaande bevoegdheden. Dat is voor de Catalanen wel flink anders. Ook die streek kent een eigen regering en parlement, maar op veel terreinen trekt Madrid nog altijd strak aan de teugels. Een langgekoesterde wens om zelf belastingen te mogen heffen, is in Madrid nog steeds onbespreekbaar.

Geen gehoor

En ook in Brussel, waar de Catalanen nog voordat er überhaupt sprake is van onafhankelijkheid al lobbyen voor het EU-lidmaatschap, vinden ze geen gehoor. De vicepresident van de Catalaanse regering, Oriol Junqueras, sprak daar begin dit jaar in het Europees Parlement nog zijn verbazing over uit. "Het zou goed nieuws voor de EU moeten zijn om een maatschappij die zo pro-Europees is als de onze aan boord te hebben. Het is een mogelijkheid om een sterker Europa te maken, een sterkere democratie en EU-instellingen dichter bij de burger te brengen."

Er is de EU inderdaad veel aan gelegen om dichter bij de burgers te komen te staan, maar met het referendum in zicht wordt het wel wat heet onder haar voeten. Binnen Europa kunnen regio's dus heel goed tot wasdom komen, maar zodra een streek de ultieme stap tot onafhankelijkheid wil zetten, weet Brussel zich geen raad meer. En houdt zich dan maar op de vlakte. Terwijl de rest van de wereld zich bemoeide met het conflict, bleef het afgelopen weken in de Europese hoofdstad oorverdovend stil. Ook op de suggestie van een paar Catalaanse parlementariërs dat de EU wellicht kon bemiddelen bij het conflict kwam geen respons.

Overwaaien

Het lijkt erop dat de EU hoopt dat het allemaal wel weer zal overwaaien. Want mocht het wel zo ver komen dat de Catalanen de onafhankelijkheid uitroepen, dan ligt er in Brussel geen blauwdruk klaar. In de geschiedenis van de Europese club heeft ze zo'n situatie nog niet aan de hand gehad. Referenda over onafhankelijkheid zijn er de afgelopen decennia overigens genoeg geweest, maar geen enkel kreeg ooit een vervolg.

Het dichtst bij onafhankelijkheid kwamen nog de Schotten, die wel met toestemming van Londen naar de stembus gingen. Brussel slaakte waarschijnlijk een zucht van verlichting toen ze ervoor kozen bij het Verenigd Koninkrijk te blijven.

Toch heeft de voorzitter van de Europese Commissie Jean-Claude Juncker gezegd de onafhankelijkheid te zullen accepteren, maar alleen na een legale stemming met goedkeuring van Spanje. "We hebben altijd gezegd dat we het Spaanse hooggerechtshof en het Spaanse parlement in deze kwestie respecteren." Juncker liet er verder geen twijfel over bestaan dat Catalonië the morning after niet automatisch lid kan worden van de EU. Ze zullen achter in de rij moeten aansluiten en het toetredingsproces doorlopen.

Omdat Catalonië nu al in de EU meedraait, zijn wetten en regels aan Brussel heeft aangepast en de euro als munt heeft, zal dat proces sneller gaan dan bij een kandidaat-lid als Turkije. Maar de grootste hindernis volgt waarschijnlijk pas daarna. Alle afzonderlijke lidstaten moeten dan namelijk de afgesplitste regio als nieuw EU-lid erkennen.

Hoe gecompliceerd de erkenning van een nieuw land kan zijn, toont het voorbeeld van Kosovo aan. Dat land is nog steeds niet door de hele wereld erkend. Vooral de landen die intern te maken hebben met onafhankelijkheidsbewegingen, onder andere Spanje, liggen dwars. Ze zijn bang dat het separatisten in hun eigen land stimuleert hetzelfde te doen, en dat er alsnog een gefragmenteerde kaart van Europa in de atlas moet worden opgenomen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234