Woensdag 27/01/2021

Achtergrond

Waarom internationale anarchie op de loer ligt

Donald Trump.Beeld AFP

De stembusrevolte in de VS moet de triomf van de natie op de mondialisering inluiden. Maar de oogst kan juist meer anarchie zijn. De westerse mens is zo verwend met driekwart eeuw Amerikaanse ordening dat hij niet beseft wat er nu kan gebeuren.

Als Russische parlementariërs hun werk onderbreken om te applaudisseren voor een net in Amerika gekozen president; als de belangrijkste adviseur van Marine Le Pen verklaart dat 'hun wereld instort, maar de onze wordt opgebouwd'; als de kleindochter van Mussolini haar felicitaties twittert aan Trump - dan weet je dat er iets groots is gebeurd. En waarschijnlijk ook iets omineus. Maar wat is het precies?

Het korte antwoord is: de versnelde teloorgang van de sinds 1945 door de Verenigde Staten geleide liberale internationale ordening, die berust op politieke vrijheid, economisch liberalisme en militaire solidariteit. Meer dan welke andere westerse leider sinds 1945 lijkt Donald Trump bereid om die laatste twee poten - economisch liberalisme en militaire solidariteit - onder de westerse ordening weg te zagen.

En wat de politieke vrijheid betreft: de waarde daarvan erodeert ook van binnenuit. Sinds Trumps entree vertoont de Amerikaanse politiek parallellen met die van post-Sovjetstaten: wie verkiezingen verliest, kan in de cel belanden. En als ik verlies, komt dat door fraude en bedrog: de democratie is immers door en door corrupt.

Hoe zijn we hier gekomen?

Trumps opmars naar het Witte Huis is vanaf het begin tot het eind door de gevestigde elite - de politieke, de financiële maar ook de journalistieke elite - totaal onderschat. In die zin is het echt een revolte van de burger tegen de gevestigde orde. Niet alleen financieel, ook intellectueel. Is het gek dat 'experts' van hun voetstuk vallen als ze het nooit bij het juiste eind hebben? Blijkbaar beschikt de gewone burger over kennis die de expert niet kan vatten.

In Europa was men al bekend met het fenomeen, in Amerika lijkt het versterkt door de cultuuroorlogen en de ingrijpend veranderde etnische opmaak van het land, de verlammende patstelling in het politieke systeem, en de grote recessie die bijna tien jaar geleden het land trof en die - in tegenstelling tot de situatie in Europa - miljoenen burgers, vaak uit 'de middenklasse', niet alleen van hun werkplek beroofde, maar ook van een dak boven hun hoofd.

De Britten gaven met hun brexitstem de eerste aanzet. Trumps' uitverkiezing brengt de revolte tot in het hart van de westerse alliantie. Sinds Trumps zege staan de revolutionaire krachten in Europa te trappelen van ongeduld om ook op dit continent het werk af te maken. Komend jaar kan met verkiezingen in Frankrijk, Duitsland (en ook Nederland) het karwei worden afgemaakt waar het begon: op het Europese vasteland. Dit is het 'Yes we can!'-moment van het populisme.

Speciale dilemma's

Trumps zege plaatst Europeanen voor speciale dilemma's. Europa zelf is leidend als het gaat om politieke fragmentatie, uitholling van de democratie en de zucht naar een vorm van wegkijken die in staat stelt het eigen leventje zo lang mogelijk vol te houden terwijl de omgeving instort.

De westerse burgeropstand is volgens populisme-experts behalve tegen de elite vooral gekeerd tegen de ongelijke effecten van de mondialisering. Die zorgt voor grote verschuivingen in arbeidsmarkten en sterk toegenomen immigratie. Kortom, mondiale veranderingen die in je eigen buurt zichtbaar zijn. En waar je van de multiculturele elite ook nog om moet staan juichen.

Dezer dagen regent het zulke analyses, waarin experts zich afvragen waar het fout is gegaan, waarom 'de elite' de 'pijn van de burger' niet heeft gevoeld, et cetera. Maar wat als deze westerse revolte tegen de elite en de mondialisering zélf ook maar een schakeltje is in een nog veel grotere omwenteling? Wat als 'de wereld echt plat wordt', zoals Thomas Friedman het proces van mondialisering in 2005 jubelend beschreef? Ook in politieke zin. Wat als het verschil tussen verlichte autoritaire leiders als Poetin en Erdogan en democratisch gekozen leiders als Trump en Orban steeds kleiner wordt? Dat is vloeken in de kerk - want dat kán toch niet in een westerse democratie? - maar het stemgedrag van de westerse burger brengt deze werkelijkheid dichterbij. Natuurlijk is er een wezenlijk verschil, maar op de dag dat niemand dat meer ziet, is de strijd toch verloren.

Als oud-correspondent die zeven jaar door Rusland en omstreken reisde, weet ik dat de sociale onvrede daar nog veel groter is dan die in het Westen - en om begrijpelijke redenen. Maar een autoritaire leider kan zulke onvrede veel makkelijker afkopen met oorlog of patriottisme dan een democratische. Je kunt een 'jonge democratie' autoritair leiden en besturen, inclusief het tellen van de stemmen, maar in de echte, oudere democratieën kom je daarmee niet weg.

Juist daarom speelt het protest tegen de schokken van de mondialisering zich af in onze democratieën. Protesteren en proteststemmen veronderstellen vrijheid - een goed dat, in tegenstelling tot wat na het einde van de Koude Oorlog verwacht werd, in het tijdperk van de mondialisering steeds schaarser is. Sinds 1991 was er een explosie aan nieuwe democratieën, maar tegenwoordig moet de Amerikaanse ngo Freedom House ieder jaar opnieuw concluderen dat in de wereld als geheel de vrijheid op zijn retour is.

Ook dat is een wezenskenmerk van deze tijd: ontwikkeling en achteruitgang gaan hand in hand. Politiek, economisch en cultureel. Dat mondialisering enorme voordelen voor honderden miljoenen mensen heeft gebracht wordt door weinigen betwist; dat ze ook jihadistische zelfmoordterroristen op onze stoep heeft afgeleverd evenmin.

Of neem immigratie. Bijna alle landen die een zekere welvaart genieten worden onder druk van mondialisering etnisch diverser. Als een samenleving - los van andere aspecten - tenminste de omgangsnormen daaraan kan aanpassen, is dat ontwikkeling. Maar de praktische noodzaak tot aangepast gedrag is wat ook onvrede oproept, zeker als ze gepaard gaat met beschuldigingen van 'racisme of achterlijkheid'. Dan krijg je een tegenreactie, mensen die zich in de woorden van New York Times-columnist David Brooks "weer opsluiten in hun tribale bunkers".

Een andere constante in het tijdperk van mondialisering is het verlies van controle. Bezorgde burgers, of ze nu in de Amerikaanse Rust Belt wonen of in Ninove, stemmen op politici van wie ze hopen dat ze de nationale controle over hun lot terug kunnen winnen. Tegen Nafta, of tegen het WTO, of tegen de EU - en liefst tegen al deze 'onnatuurlijke' bovennationale gedrochten tegelijk. President Trump mag nu gaan uitproberen in hoeverre 'het machtigste ambt ter wereld' de kans biedt om weer controle terug te winnen. Miljoenen Amerikanen en miljoenen Europeanen (van Wilders-stemmers tot FNV-leden) zullen openlijk of heimelijk een kaarsje voor hem branden, in de hoop dat hij 'het monster' de baas kan.

Maar als het lukt dat monster te bedwingen, zorgt dat dan voor tevreden burgers? Zeker, er is een handjevol mensen dat weer in berenvellen wil rondlopen en louter bessen wil eten, maar de grote meerderheid van de in opstand gekomen burgers behoort daar niet toe. Hun eis is veel ingewikkelder: meer nationale controle en meer nationale welvaart!

Maar wat als die internationale instellingen en samenwerkingsverbanden juist de onmisbare smeerolie zijn van een internationaal systeem dat de afgelopen eeuw enorme stappen richting welvaart én vreedzaamheid heeft gezet? Dan zal het gevecht om de controle terug te winnen het verlies van controle alleen maar bespoedigen.

Wie nu een stok steekt tussen de spaken van een zich wereldwijd ontvouwende vierde industriële revolutie, moet erg oppassen dat hij zelf niet de hoogste rekening betaalt. Dat geldt zeker voor geavanceerde economieën als de Amerikaanse en de Europese - die bij uitstek kunnen profiteren van deze ontwikkelingen. Zeker, miljoenen Amerikaanse en Europese burgers hebben geleden onder de crisis van de afgelopen tien jaar.

'Middenklasse'

Wat zich aan ons zicht onttrekt is dat 'de middenklasse' in opkomende landen - en dan hebben we het over honderden miljoenen mensen - veel zwaardere schokken te verduren heeft gekregen de afgelopen kwarteeuw. En, zo voorspelt de Amerikaanse politicoloog Ian Bremmer, juist deze opkomende landen gaan nog veel grotere klappen krijgen van de aankomende technologisch-industriële revolutie. En de reactie in deze minder democratische maar ultranationalistische landen - denk aan Turkije, China, Rusland - zal zich veel sneller kunnen vertalen in internationale destabilisatie en conflict dan in oude democratieën.

In die zin is deze westerse burgerrevolte dus uiteindelijk ook maar een bijverschijnsel van de mondialisering dat alleen rijke democratische landen zich kunnen veroorloven. Vanuit mondiaal perspectief: een revolutie voor luxepaardjes. Maar niettemin een revolutie. Met potentieel vergaande gevolgen.

Dat het zover is gekomen, komt doordat ook politici uit het midden al lang worstelen met de vraag hoe mondialisering in goede banen valt te leiden. Of je ze nu de 'apostelen van het neoliberalisme' noemt (zoals links doet) of 'de kosmopolieten' (zoals rechts doet), feit is dat ook het politieke midden er tot nu toe niet in staat is gebleken al deze gelijktijdige nieuwe ontwikkelingen - dit cluster aan 'revoluties' van informatie, technologie, communicatie, industrie - beter onder politieke controle te krijgen. Nationaal én internationaal.

Nu krijgen we het radicale antwoord. En dat kan de problemen die het bestrijdt nog veel groter maken. Voor al die westerse liefhebbers van nationalisme, nationale controle, en nationale dominante cultuur geldt: de kleine Poetin die in ze schuilt krijgt wellicht zijn zin. Er valt nog een wereld aan welvaart en vrijheid te verliezen, de komende kwarteeuw.

Het snelste zal dit te merken zijn in de internationale omgeving. De westerse mens is zo verwend met driekwart eeuw Amerikaanse ordening (die je gratis kunt kritiseren, want ze betaalden ook nog je defensie) dat hij niet beseft wat er gebeurt als je hier een paar stutpalen uittrekt. Dan vallen heel veel andere stokjes ook om - en dat kan snel gaan.

De Amerikaanse ordening werd al ondermijnd door rivaliserende machten als China en Rusland en door president Obama's eigen 'terugtrekking'. Donald Trump zegt het met alle machten die dat willen op een akkoordje te willen gooien en dat klinkt geruststellend. Maar hij stuurt ook aan op een versnelde abdicatie van leiderschap. Amerika blijft wel het sterkste jongetje op het schoolplein, dat op onverwachte momenten een klap kan uitdelen, maar steeds minder een die zich verantwoordelijk voelt (of het belang ervan inziet) om er de rust te bewaren. Ook daar wordt de wereld dus steeds platter, maar niet op de manier die Friedman beschreef in zijn boek.

Machtspolitiek

Want dit bespoedigt de terugkeer naar een tijdperk van internationale anarchie en keiharde machtspolitiek, economisch en politiek. De gevolgen in Europa en het Midden-Oosten, maar vooral ook Oost-Azië laten zich raden. Wat zal een China dat zich niet ingetoomd voelt, doen in de Zuid-Chinese Zee? Wat weerhoudt Japan in deze omstandigheden van een groot herbewapeningsprogramma? En wordt het intern verdeelde Europa nu nog machtelozer ten overstaan van onvoorspelbare buren geleid door sterke mannen? Op welk land of gebied richt Poetins volgende avontuur zich? "Het leiderschap van de westerse wereld rust nu op Europese schouders", reageerde de Duitse veiligheidsexpert Ulrich Speck na Trumps overwinning. Het klonk meer als een wanhoopskreet dan een zelfbewuste klaroenstoot.

In 2008, toen ook de mondiale financiële crisis al volop begonnen was, hoorde ik voor het eerst het gebulder van de kanonnen. Dat was in Georgië. Ik dacht toen dat het een uitzondering was - een aberratie die zich in Europa niet kon herhalen. Het duurde uiteindelijk maar iets meer dan vijf jaar voordat dat optimisme werd gelogenstraft, in Oekraïne. Inmiddels ben ik voorzichtiger. Hoe sneller de technologische vooruitgang en andere mondiale omwentelingen voortrazen, hoe groter de gelijktijdige kans op achteruitgang en conflict.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234