Zaterdag 17/08/2019

Waarom IJzeren Rita bij het schroot moest

Nu het straatgevecht tussen VVD-leider Mark Rutte en Rita Verdonk op een politiek drama is uitgelopen, vragen velen zich af waarom de liberale partij haar grootste stemmenkanon zo nodig aan de deur moest zetten. En vooral: hoe moet het nu verder met eenzame Rita en de lekgeslagen VVD?

Door Koen Vidal

Den Haag l Combineer wat u zo dadelijk gaat lezen met zware gitaren en stampvoetend drumspel à la Peter Koelewijn. 'Van buiten hard, van binnen zacht. Daar droom ik van haast elke nacht. Rita is nog niet zo slecht. Riiiiiitaaaa, Zwarte Rita!'

Een kort extract uit de ode die de Twentse rockband Oxx Band deze week aan Rita Verdonk bracht. Als een soort protest omdat Mark Rutte, leider van de liberale VVD, haar enkele dagen daarvoor uit de Kamerfractie had gegooid. Het nummer 'Zwarte Rita' kon aanvankelijk voor 2 euro gedownload worden, de helft van de opbrengst vloeide naar Verdonks campagnefonds.

"Voor de volgende verkiezingscampagne", licht drummer Johny Balldrucker toe. "Want wat ons betreft wordt Rita straks Nederlands eerste vrouwelijke president. Rita is duidelijk een vrouw die haar mannetje staat. Een vrouw met ballen, zeg maar, iemand die staat voor wat ze zegt. Eigenlijk een vrouw zoals menig man die wel aan zijn zijde zou kunnen gebruiken. En al helemaal de heren politici daar in Den Haag, toch overwegend uitblinkers in slap gelul."

De ode aan Verdonk is meer dan een muzikaal geintje. Dat blijkt uit de vele reacties op websites als die van De Telegraaf. "Geweldig nummer voor een geweldige vrouw." "We love Rita. Eindelijk iemand die duidelijk is. Veel beter dan dit waardeloze kabinet. Rita for president." "Super! Hoop echt dat ze eigen partij opricht. Mijn stem heeft ze."

Tegenstanders van Verdonk zeggen dat die stroom van reacties niet meer is dan de antipolitieke expressie van de Nederlandse onderbuik. Maar dat is het hem net. Die onderbuik is al enkele jaren zeer omvangrijk en dat werd opnieuw bevestigd door de verkiezingen van vorig jaar toen Verdonk 9 van de 22 VVD-zetels binnensleepte. Volgens de laatste peilingen is Verdonk momenteel goed voor maar liefst 27 zetels. Dat betekent dat ze op haar eentje bijna evenveel stemmen haalt als het christendemocratische CDA, de grootste partij van Nederland.

Nu het straatgevecht tussen Verdonk en Rutte voorbij is, vragen velen zich af waarom de VVD-top zijn grootste stemmenkanon zo nodig bij het afval moest zetten. Een deel van het antwoord is simpel: Rutte en Verdonk geraakten al een jaar niet meer door dezelfde deur. De jongste maanden ontstond er tussen beide VVD'ers steeds meer wederzijdse ergernis. Zowel Rutte als Verdonk vonden dat ze het best geplaatst waren om de VVD te leiden en eisten de nummer 1-positie op. Rutte haalde zijn legitimiteit uit de lijsttrekkersverkiezingen van mei 2006, waar hij het met 51 tegen 46 procent haalde op Verdonk.

Maar toen de VVD vorig jaar zes zetels verloor zat Rutte met een probleem. Zeker omdat Verdonk die 22ste november 620.555 voorkeurstemmen haalde, 60.000 meer dan Rutte. Haar rechtdoorzee-imago dat ze als minister voor Integratie- en Vreemdelingenzaken had opgebouwd, sloeg aan. Nog nooit in de Nederlandse geschiedenis was het gebeurd dat een lijsttrekker niet de meeste stemmen binnenhaalde.

Vanaf dat moment ontstond er in het hoofd van Verdonk een nieuwe obsessie: wie de meeste stemmen haalt, is de baas. Gesterkt door het idee dat ze de liberale marktleider was, ondernam ze zes dagen na de verkiezingen een eerste machtsgreep. In het Haagse café Plein XIX belegde ze een persconferentie waarin ze partijcoryfeeën als Hans Wiegel en Frits Bolkestein vroeg om een commissie te vormen die zich over het toekomstig leiderschap van de VVD moest buigen. Haar boodschap was duidelijk: 'Maak mij baas.'

Met de steun van de partijtop wist Rutte de aanval af te slaan. Hij deed dat zo diplomatisch mogelijk, discussies werden binnenskamers gehouden. Rutte had geen zin in een verscheurend conflict en meldde steeds maar dat zijn relatie met Verdonk uitstekend was. "Rita en ik zitten politiek volledig op dezelfde lijn." Dat dat niet zo was, bleek uit de stoten die Verdonk om de zoveel weken bleef uitdelen; steeds met zachte stem, beleefd en met de nodige stijl. Maar daarom niet minder venijnig en efficiënt.

"Hij is een fatsoenlijke VVD'er", zei ze afgelopen zomer in HP/De Tijd, "maar niet echt rechts. Dat kan ik er niet van maken." Dodelijk voor Rutte die zich al maanden aan het uitsloven was om conservatieve en linksliberale VVD'ers bij elkaar te houden. Enkele weken later liet Verdonk in een ander blad optekenen dat ze zich "gekaapt" voelde door "links liberalen". Haar naaste medewerkers zorgden ervoor dat journalisten de ongekuiste versie van Verdonks mening over Rutte te horen kregen. "Rutte is een politiek onzichtbaar jochie." "Een watje."

Het gejen werkte Rutte danig op de zenuwen. Hij verordende dat VVD-fractieleden zich enkel nog mogen uitlaten over de hun toegewezen beleidsmateries. "Luisteren of ophoepelen", klonk het bij Rutte. Voor Verdonk betekende dat ze enkel nog over over jeugd- en jongerenbeleid mag spreken. Dat zij deze regel aan haar laars zou lappen, was duidelijk. De enige vraag was wanneer en hoe ze dat zou doen.

Op donderdag 13 september was het zover. "Verdonk uit weer kritiek", kopt De Telegraaf die ochtend op zijn voorpagina. "De VVD is onzichtbaar in het vreemdelingendebat en daar moeten we wat aan doen", leest een citaat van Verdonk. "De VVD is het debat over het vreemdelingenvraagstuk kwijtgeraakt aan de Partij voor de Vrijheid van Geert Wilders." Verdonk had deze woorden de avond tevoren uitgesproken tijdens een 'besloten' diner in het chique Utrechtse restaurant Wilhelminapark van topchef Jon Sistermans. De avond was georganiseerd door de bekende vastgoedadvocaat Dion Bartels. Ook uitgenodigd waren Telegraaf-journalist Martijn Koolhoven en diens collega bij het Algemeen Dagblad Rob Midavaine. Er was ook een persfotograaf opgetrommeld. Een welgepland medianummertje, zou de Volkskrant enkele dagen later schrijven. "Verdonk wist dat er twee journalisten in het restaurant aanwezig waren, die ijverig opschreven wat ze zei. Dus wie gelooft dat het allemaal een ongelukkige samenloop van omstandigheden was en echt niet zo bedoeld, is een goed en positief mens."

Die 13de september gaat het snel. Rutte heeft het gehad met Verdonk. "Dit is de druppel, ze gaat eruit." Voor alle zekerheid doet hij eerst nog een telefonische check bij de mensen van de partijtop. Die steunen hem. Om 11 uur ontbiedt hij Verdonk in zijn bureau. 'Het was geen amicaal gesprek', wordt daarover achteraf gezegd. Iets na de middag moet Verdonk voor de tweede keer naar Ruttes bureau komen en krijgt ze te horen dat ze uit de fractie wordt gezet. "Ik heb lang geprobeerd om de boel bij elkaar te houden", verklaart de VVD-leider achteraf aan de pers, "maar dit was de druppel. Door uitspraken in de media heeft Rita Verdonk de VVD te vaak schade berokkend."

Verdonk zelf zegt aan de journalisten dat ze Ruttes woede niet goed begrijpt: "Ik ben redelijk verbijsterd. De Telegraaf heeft me verkeerd geciteerd." Niet iedereen gelooft op dat moment in haar emotionele oprechtheid. "Het was de verbijstering van iemand die zojuist met succes de bank heeft beroofd", schrijft een Verdonkscepticus in de krant. De dag vol suspens eindigt met een beeld van Verdonk die met een bos bloemen van een fan het Binnenhof verlaat.

Twee dagen later overleeft Mark Rutte een partijcongres in Veldhoven. Een motie die zijn ontslag eist, wordt met een tweederdemeerderheid weggestemd. Gerrit Zalm, ex-financiënminister, geeft die dag de beslissende speech: "Soms moet je de mentale knop kunnen omzetten. En daar heeft het Rita Verdonk aan ontbroken. Rita heeft nooit kunnen verkroppen dat zij de lijsttrekkersstrijd aan Rutte verloor. Vandaar haar gestook nadien." Ook VVD-icoon Frits Bolkestein ziet geen toekomst meer voor Verdonk in de VVD: "Een scheiding was onvermijdelijk." In sommige nabeschouwingen wordt Mark Rutte als "de winnaar van de slag van Veldhoven" gelauwerd. Vrij Nederland complementeert Rutte als "de mini-Machiavelli" en beschrijft hoe "het jochie met de slappe knietjes" er toch maar mooi in geslaagd is om "IJzeren Rita eruit te schoppen". Heeft Rutte "toch meer cojones dan iedereen dacht?", vraagt het blad zich af.

Maar niet iedereen is zo optimistisch over Ruttes toekomst. "Hij heeft zich tegen Verdonk kapotgevochten", is de mening van veel waarnemers én partijgenoten. "Rutte is misschien nog wel aanvaardbaar voor het VVD-kader, maar is hij dat ook nog voor de kiezers?"

Een aantal peilingen geeft aan dat dit verhaal slecht zal aflopen voor Rutte en de VVD. Zo vindt 74 procent van de VVD-achterban het niet terecht dat Verdonk uit de Tweede Kamerfractie is gezet. Een andere peiling zegt dat de VVD bij een volgende verkiezing 7 van de huidige 22 zetels zal verliezen. "De VVD-fractie is een lastpost kwijt, maar wel een populaire lastpost", schrijft Derk Stokmans in NRC Handelsblad. "En rustiger zal het niet worden. We zitten op een glijbaan waarvan niemand weet hoe lang die is."

Dat Verdonk deze week besliste om haar Kamerzetel te behouden maar tegelijkertijd lid te blijven van de VVD komt voor Rutte eigenlijk neer op een worstcasescenario. Hij zal Verdonk nu bijna manu militari uit de partij moeten verdrijven en dat zal opnieuw voor een verscheurend moment zorgen.

En hoe het verder moet met Verdonk? Feit is dat zij evenmin in het scenario zit dat ze het liefst had gewild. Haar ambitie was om leider te worden van de VVD; een professioneel partijapparaat met een ervaren kader en tientallen mandatarissen. Aan het roer van dat stevige schip zag ze zichzelf de volgende verkiezingen winnen en premier van het land worden. Die droom is voorbij. Verdonk zou zich kunnen aansluiten bij de islamofobe Partij voor de Vrijheid van Geert Wilders, maar dat ziet ze niet zitten. "Geert is soms niet fatsoenlijk. Hij gaat te ver", zegt Verdonk.

In dat geval blijft voor haar nog één mogelijkheid over: een eigen partij opstarten. De veelbelovende peilingen vindt ze alvast "fantastisch". Het is ook geen geheim dat Verdonk al enkele dagen bezig is met het overtuigen van enkele VVD-Kamerleden om samen een nieuw avontuur te beginnen. Verwacht wordt dat Verdonk de vroegere Stichting Stem Rita opnieuw zal lanceren.

Velen twijfelen aan Verdonks capaciteiten om zelf een partij uit de grond te stampen. Naast haar uitgesproken standpunten over integratie heeft ze weinig originele ideeën waarmee ze zich tegen de VVD kan afzetten, luidt het. Nog een probleem is dat Verdonk waarschijnlijk drie jaar zal moeten wachten alvorens er in Nederland nieuwe verkiezingen komen. Zal Verdonk op dat moment nog steeds in de peilingen pieken? Kun je zolang alleen in de politieke wildernis overleven, vragen velen in Nederland zich af. Nogal wat vooraanstaande commentaarschrijvers en columnisten zijn geneigd om die vraag uiteindelijk toch positief te beantwoorden. Vanuit de redenering dat Verdonk geen normaal mens is maar een streber met 620.000 voorkeurstemmen. "Ze is ambitieus", schrijft Derk Stokmans in het NRC, "ze voelt dat ze een missie heeft, een verantwoordelijkheid voor de meer dan 620.000 kiezers die in november op haar stemden."

We love Rita. Eindelijk iemand die duidelijk is. Veel beter dan dit waardeloze kabinet. Rita for president!'NRC Handelsblad':

De VVD-fractie is een lastpost kwijt, maar wel een populaire lastpost

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden