Zaterdag 21/09/2019

Geopolitiek

Waarom het steenrijke Qatar plotseling een Arabische paria is

Luchtbeeld van de Qatarese hoofdstad Doha. Beeld EPA

De crisis tussen enkele Arabische landen en het minuscule maar steenrijke oliestaatje Qatar is een bikkelharde machtsstrijd over wie in het Midden-Oosten de baas mag spelen. Feit is dat Saudi-Arabië bijzonder geïrriteerd raakte door de politiek van Qatar om goede relaties met Iran en terreurbewegingen aan te knopen.

Hoe ver reiken de diplomatieke sancties tegen Qatar?

In totaal bevroren zes Arabische landen de diplomatieke banden met Qatar: Saudi-Arabië, de Verenigde Arabische Emiraten, Bahrein, Jemen, Libië en Egypte. Ook de kleine en economisch onbeduidende eilandengroep Maldiven sluit zich daarbij aan.

Deze landen trokken niet enkel hun diplomaten maar ook hun burgers terug uit Qatar – met uitzondering van Egypte, dat maar liefst 250.000 arbeiders heeft in het land. Qatarezen die in een van die zes landen verblijven, krijgen twee weken om te vertrekken.

Ook de transportwegen via land, zee en lucht worden geblokkeerd. Die laatste maatregel betekent dat Qatars enig landsgrens met Saudi-Arabië van de ene dag op de andere wordt gesloten, waardoor 40 procent van de voedselimport stilvalt. Geen wonder dat de Qatarezen massaal aan het hamsteren zijn geslagen.

Qatar Airways kreeg te horen dat zijn vliegtuigen niet meer over Saudisch grondgebied mogen vliegen. Alle vluchten vanuit Europa en het Afrikaanse continent moeten nu een stevige omweg maken.

Koeweit en Oman sluiten zich niet aan bij de demarches tegen Qatar. Koeweit stelde voor om een bemiddelende rol te spelen.

Waarom zijn de Saudi’s en hun bondgenoten zo boos?

De officiële reden voor de diplomatieke crisis klinkt eenvoudig: Saudi-Arabië en diens bondgenoten beschuldigen Qatar ervan om in Syrië en Irak radicaal islamitische milities te sponsoren die de Syrische president Assad proberen te verdrijven. Deze gewapende groepen zouden contacten hebben met Al Qaida of Islamitische Staat.

Op zich is de verontwaardiging vreemd want ook de Saudi’s financieren deze omstreden gewapende groeperingen.

De echte oorzaak van de spanningen is dan ook veel ingewikkelder en heeft vooral te maken met het Qatarese buitenlandbeleid. Qatar probeert met zowat alle landen, bewegingen en gewapende groepen in het Midden-Oosten on speaking terms te blijven. De officiële verklaring daarvoor is dat het land zich als een superbemiddelaar wil opwerpen die de vele conflicten in de regio probeert op te lossen.

Die houding zorgt onvermijdelijk voor een hele reeks tegengestelde belangen die door andere regionale spelers als dubbel spel worden beschouwd.

Vooral de relatie met het sjiitische Iran is ingewikkeld en dubbelzinnig. Qatar heeft goede connecties met Teheran maar tegelijk steunt het machtige oliestaatje grote buur Saudi-Arabië in zijn strijd tegen de door Iran gesteunde Houthi-rebellen in Jemen.

Iran reageert verrast op de actie van de zes Arabische landen, maar wel in diplomatieke bewoordingen. “Buren heb je voor altijd, geografie kun je niet veranderen. Met dwang los je niets op. Dialoog is de enige weg: zeker tijdens de heilige ramadanmaand.”

En dan zijn er nog de preferentiële maar controversiële relaties met Hamas in Palestina en de Moslimbroederschap in Egypte. De Hamas-connectie zorgt voor spanningen met Israël en de VS. De steun aan de Moslimbroederschap is een doorn in het oog van het huidige Egyptische regime, dat de broeders vier jaar geleden met een staatsgreep van de macht verjoeg.

Het feit dat het kapitaalkrachtige Doha via allerlei tentakels werkbare relaties nastreeft met zoveel mogelijk machtige partners in de regio, maakt vooral Saudi-Arabië bijzonder zenuwachtig. Het is duidelijk dat de huidige diplomatieke crisis ook een machtsstrijd is tussen Doha en Riyad over het geopolitieke leiderschap in het Midden-Oosten.

Hoe kan een minuscuul land zoveel invloed en macht hebben?

Qatar is drie keer kleiner dan België en heeft amper 2,2 miljoen inwoners. En toch speelt het land een belangrijke geopolitieke rol. Dat heeft alles te maken met de immense rijkdom van Qatar en die wordt dan weer verklaard door de enorme voorraden aan gas en olie. Qatar is de grootste exporteur van natuurlijk gas ter wereld en beschikt over 13 procent van de wereldwijde fossiele energievoorraden.

De Qatarezen zijn de rijkste mensen ter wereld, hoeven geen belastingen te betalen en kunnen genieten van excellente sociale voorzieningen.

Het land kan ook fortuinen uitgeven aan wapens en investeert miljarden in internationale politieke invloed. Onder andere de financiering van de nieuwszender Al Jazeera wordt beschouwd als een onversneden propaganda-operatie.

Dat laatste wordt door velen betwist. Nogal wat media-experts wijzen erop dat de zender redelijk objectief is en een noodzakelijke aanvulling op westerse zenders als CNN; anderen twijfelen er niet aan dat Al Jazeera onder andere tijdens de Arabische omwentelingen en de machtsperiode van de Moslimbroederschap in Egypte een politiek instrument was voor het Qatarese regime.

Waarom maakt goedkoop gas Qatar nog rijker en machtiger?

Qatar beschikt over een enorme hoeveelheid goedkoop te produceren gas terwijl Saudi-Arabië vooral olie produceert. In tijden waarin ook de Golfstaten een groeiende behoefte hebben aan LNG-gas (liquid natural gas) om onder andere elektriciteit op te wekken, kan Qatar zijn financiële en politieke macht nog meer uitbreiden. Het landje kan zich ook afhankelijk opstellen van het machtige Saudi-Arabië, dat onder ogen moet zien dat olie, gezien de opkomst van een groene en minder vervuilende economie, steeds minder populair wordt. De olieprijzen daalden de afgelopen jaren, wat ervoor zorgde dat de Saudische begroting uit evenwicht raakte.

Ook het feit dat Qatar een aantal gasvelden, zoals het enorme South Pars-veld, samen met Iran uitbaat is een doorn in het oog van het jaloerse Saudi-Arabië. Volgens Qatar betekent een zakelijke samenwerking niet dat je vriendschappelijke relaties moet uitbouwen met Iran. Het gaat hier om een puur zakelijke deal die Qatar miljarden zal opleveren, luidt het.

Wat is de rol van Donald Trump?

De Amerikaanse president Trump slaat zich op de borst dat hij en niemand anders deze crisis heeft aangewakkerd. Tijdens zijn bezoek aan Saudi-Arabië van 21 mei kreeg Trump te horen dat Qatar terroristische bewegingen steunde. Hij zou daarop Saudi-Arabië groen licht hebben gegeven om actie te ondernemen. “Zo goed om te zien dat mijn bezoek aan de Saudische koning en vijftig andere landen zijn vruchten afwerpt”, ging Trumps verklaring. “Ze zegden me dat ze een harde lijn zouden aannemen tegen eenieder die het extremisme sponsort. Iedereen wees in de richting van Qatar. Misschien is dit wel het begin van het einde van de terrorismehorror.”

Trumps reactie is opmerkelijk omdat de VS alleen maar nadeel kunnen ondervinden van de huidige spanningen. Niet het minst omdat het Amerikaanse oppercommando voor de militaire operaties in het Midden-Oosten zich al jaren in Qatar bevindt. Onder andere de luchtaanvallen op IS-doelwitten worden vanop de Al Udeid-basis geleid. In dit militaire complex ter waarde van 1 miljard dollar werken liefst 11.000 (voornamelijk) Amerikaanse militairen en zijn 120 gevechtsvliegtuigen gestationeerd.

Toch wel in tegenspraak met hun president proberen hoge Amerikaanse militairen om de crisis binnen te perken te houden. “De nieuwe situatie zal geen impact hebben op onze operaties. De Verenigde Staten en zijn coalitiepartners zijn de Qatarezen dankbaar voor hun langetermijnsteun.”

Ook Amerikaans buitenlandminister Rex Tillerson moedigt een snelle diplomatieke oplossing aan. “Wij hopen dat beide partijen snel rond tafel gaan zitten om hun verschillen uit te praten.”

Klopt het dat deze crisis op een fake nieuwsbericht en een misverstand berust?

Deze crisis zou wel eens gedeeltelijk veroorzaakt kunnen zijn door een fake nieuwsbericht van het gehackte Qatarese nieuwsagentschap. Vorige maand publiceerde dit agentschap een vervalste aankondiging van emir Sjeik Tamim bin Hamad Al Thani, het Qatarese staatshoofd, waarin die verklaarde dat het fout was om een gemeenschappelijk Arabisch front te vormen tegen Iran. De voorlopig nog onbekende hackers lieten Sjeik Tamim ook zeggen dat Trump zich te veel met het Midden-Oosten bemoeit en bovendien ook snel tot ontslag gedwongen zal worden. Qatar zou verder zijn relaties met Hamas niet opgeven.

Nog steeds volgens deze valse verklaring zou Qatar zijn ambassadeurs uit Saudi-Arabië, Bahrein, Egypte en de Verenigde Arabische Emiraten terugtrekken omdat die een complot tegen Qatar beraamden.

Hoewel het om een fake bericht gaat, blijven Saudi-Arabië en de andere boycot-landen dit persbericht als de waarheid beschouwen. Volgens de Saudi’s is dit namelijk het ultieme bewijs dat de Qatarezen de beschermheer zijn van Iran.

Ligt een koninklijke valkenjacht in Irak mee aan de basis van de spanningen?

Er zijn steeds meer aanwijzingen dat Qatar liefst 1 miljard dollar betaalde om leden van de koninklijke familie vrij te krijgen die in Irak tijdens een valkenjacht gegijzeld waren. De royals trokken in december vorig jaar voor een jachtpartijtje naar Irak maar aan hun plezier kwam abrupt een einde toen ze gekidnapt werden door militieleden die banden hebben met Iran. De gijzelaars kwamen ook terecht in Iran en ze kwamen pas vrij nadat Qatar 700 miljoen dollar via Teheran naar de milities versaste. Verder moest er ook 300 miljoen dollar aan een Al Qaida-militie betaald worden.

Saudi-Arabië zegt dat deze deal de druppel was die de emmer deed overlopen en de acties tegen Qatar in een stroomversnelling brachten.

Hoe gevaarlijk is deze diplomatieke crisis?

Deze koude oorlog kan alle kanten uit. Het is best mogelijk dat Doha en Riyad dit geschil via intensieve diplomatieke contacten kunnen oplossen waardoor er relatief snel een afkoeling komt.

Maar de kans is misschien wel groter dat de diplomatieke breuk langer zal aanslepen. De spanningen tussen beide landen zijn structureel: Qatar lijkt niet bereid om zijn preferentiële banden met Iran door te knippen en heeft enorme financiële middelen om de praktische ongemakken van deze politieke en economische boycot op te vangen.

Zo komt de voedselbevoorrading via de Saudische grens de komende dagen wellicht in het gedrang, maar op relatief korte termijn kan de aanvoer van levensproducten via de Qatarese havens geregeld worden.

De emir van Qatar Tamim bin Hamad Al Thani (l.) en de Saudische koning Salman bin Abdulaziz in Marokko, vorige zomer. Toen was alles nog koek en ei. Beeld Getty Images

Het worstcasescenario dat niemand luidop durft op te werpen, is dat de spanningen tussen beide grootmachten dermate verhitten dat er een gewapend grensconflict uitbreekt. Het is veel te vroeg om daarover te speculeren. Wel kun je met zekerheid zeggen dat zo’n oorlog bijzonder zware gevolgen zal hebben voor de hele regio. Niet het minst omdat Qatar en Saudi-Arabië hun miljarden olie-dollars gebruikten om een overvloed aan peperdure en moderne wapens aan te schaffen. Vooral de VS en Europa hebben aan deze wapentrafiek goed verdiend.

Vermeldenswaard: het is niet de eerste keer dat Saudi-Arabië front vormt tegen Qatar. Tussen 2002 en 2008 trok Saudi-Arabië zijn ambassadeur al terug uit Doha. In 2014 brak een soortgelijke crisis uit als nu die negen maanden later werd bijgelegd, zonder evenwel de diepgaande meningsverschillen echt op te lossen.

Het is duidelijk dat de huidige diplomatieke crisis ook een machtsstrijd is tussen Doha en Riyad over het geopolitieke leiderschap in het Midden-Oosten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234