Donderdag 16/09/2021

Achtergrond

Waarom het lot van de Noorse ambassadeur in Peking beklagenswaardig is

null Beeld © EPA
Beeld © EPA

Vandaag wordt in Oslo de Nobelprijs voor de Vrede uitgereikt. Die van 2010 leidde tot ernstige verkilling tussen China en Noorwegen. En ontdooiing is nog steeds niet in zicht.

Diplomaten zijn zelden beklagenswaardig, maar het lot van de Noorse ambassadeur in Peking wekt medelijden op. In 2010, toen Svein Saether er drie jaar zat, bedacht het Nobelprijs-comité in zijn thuisland dat het een goed idee was de Chinese dissident Liu Xiaobo de Nobelprijs voor de Vrede te geven.

De Chinese autoriteiten waren woest. Vier jaar later is dat nog onverminderd het geval. Gevolg voor Saether: niet alleen zit hij al vier jaar in een diplomatiek isolement, maar bovendien komt de 66-jarige ambassadeur ook niet meer weg uit Peking. Oslo durft hem niet terug te roepen uit vrees geen nieuwe ambassadeur te kunnen benoemen.

In 2013 leek er even verandering in te komen. Minister van Buitenlandse Zaken Espen Barth Eide en ambassadeur Saether stelden een geheim memo voor met twee beloftes. Wanneer Liu Xiaobo in 2020 na elf jaar uit zijn cel zou komen, zou hij niet alsnog in Oslo zijn prijs mogen komen ophalen. Bovendien zou de Noorse regering zich inspannen toekenning van de prijs aan voortaan Chinese dissidenten te voorkomen. De bedoeling was dat het 'non-document' in een Noorse en een Chinese kluis zou liggen en nooit de buitenwereld zou bereiken.

Uiteindelijk ging dat niet door. Toenmalig Noors premier Jens Stoltenberg, de huidige secretaris-generaal van de NAVO, schoot het voorstel af. In de ogen van de sociaal-democraat zou zijn regering de toegezegde beloften niet kunnen nakomen. Niet alleen ligt de toekenning van de prijs buiten de macht van de regering, maar ook was hij ervan overtuigd dat centrumrechts in Noorwegen het niet met de knieval eens zou zijn. Dat het 'non-document' echt geheim zou blijven, betwijfelde hij.

Een jaar later werd wat dat laatste betreft zijn gelijk bewezen, toen een Noorse krant berichtte over de China-beraadslagingen. Politici reageerden 'geschokt', alleen al omdat het plan was bedacht. "We zijn erg blij dat Stoltenberg er destijds niet in mee is gegaan", aldus Gunnar Ekelove-Slydal van het Helsinki-Committee, een mensenrechtenorganisatie. "Als China kan dicteren wie er voortaan niet wint, is dat het einde van de Nobelprijs."

Chinese muur

Van de huidige centrumrechtse regering wordt geen knieval verwacht, maar het dilemma blijft. "De wereldeconomie zou niet groeien zonder China", stelde minister van Buitenlandse Zaken Borge Brende bij zijn aantreden. "Aan een constructieve relatie met China en herstel van dialoog hecht ik aanzienlijke waarde."

Inmiddels is ook Brende tegen een Chinese muur opgelopen. De komst van de Dalai Lama naar Noorwegen dit voorjaar vormde een interessante testcase voor hem. Iedere Europese politicus die de spiritueel leider van Tibet ontvangt, kan Chinese toorn verwachten - de Britse premier Cameron werd beloond met een jaar lang diplomatieke vrieskou. Maar de Dalai Lama is voor de Noren ook de winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede van 1989.

Toen werd hij wel uitsluitend door parlementariërs ontvangen, niet door ministers. Dat gebaar had geen enkele invloed op de houding van Peking, maar werd in de Noorse publieke opinie op de korrel genomen. "We waren teleurgesteld, omdat het liet zien dat Noorwegen voor Chinese druk gevoelig is", aldus Ekelove-Slydal.

In de zakenwereld wordt daarover niet heel anders gedacht. De export naar China vertoont niet meer dan een lichte groei. Ingezakt is hij niet - voor een handelsboycot zijn de Chinezen te pragmatisch. "We zijn het rijkste land van Europa. We hoeven echt niet op onze knieën", verklaart onderzoeksdirecteur Asle Toje in het gebouw van het Nobelinstituut, waar het besluit om Liu Xiaobo te eren werd genomen. In zijn ogen ligt de sleutel in Peking. "Het is vooral voor China een beschamende episode. Het wachten is op het moment dat ze tot inkeer komen."

Ekelove-Slydal van het Helsinki-Committee vindt dat "meer Europese solidariteit" onderdeel van de oplossing moet zijn. "Westerse landen die staan voor dezelfde waarden als wij zouden mee moeten helpen China duidelijk te maken dat de druk die op Noorwegen wordt uitgeoefend, niet kan", meent hij.

Vandaag wordt in Oslo de Nobelprijs voor de Vrede uitgereikt aan Malala Yousafzai (17), de Pakistaanse kinderrechtenactiviste die in 2012 wereldberoemd werd nadat de taliban haar aanviel, en aan de Indiase mensenrechtenactivist Kailash Satyarthi (60). Ze ontvangen gezamenlijk de prijs voor hun "strijd tegen de onderdrukking van jongeren en voor het recht van alle kinderen op onderwijs". De Nobelprijs voor de Vrede bestaat sinds 1901 en is de enige die door een Noors comité wordt uitgereikt in Oslo. De andere Nobelprijzen worden verleend door Zweedse comités en uitgereikt in Stockholm.

Liu Xiaobo: crimineel of held?

"Een misdadiger die zijn straf moet uitzitten" voor China, een "overtuigende en dappere verdediger van mensenrechten en democratie" voor de VS: Liu Xiaobo's uitverkiezing voor de Nobelprijs voor de Vrede riep tegengestelde reacties op. Liu moest in 2009 zijn pleidooi voor democratie en bekopen met een veroordeling tot elf jaar cel. Peking nam de toekenning zeer zwaar op. De Noorse regering probeerde de Chinese boosheid af te wenden door te wijzen op de onafhankelijkheid van het Nobelcomité. Maar die nuance was niet aan China besteed. Daarvoor valt wel enig begrip op te brengen: de leden van het comité worden aangesteld door het parlement, dat doorgaans oud-toppolitici kiest voor deze erefunctie.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234