Dinsdag 27/10/2020

Duitsland

Waarom het goed/slecht is dat Merkel voor een vierde termijn gaat

Duits bondskanselier Angela Merkel.Beeld Getty Images

Ze is al elf jaar bondskanselier van Duitsland, en dat wil ze nog even blijven. Angela Merkel maakte gisterenavond bekend dat ze zich verkiesbaar stelt voor een vierde termijn. Zijn Duitsland en Europa erbij gebaat als ze 'das schafft'? Of net niet?

Merkel gaat door en dat is... goed nieuws

Deze keer kon zelfs Angela Merkel, toch een vrouw met talent voor mystificatie als het gaat om belangrijke politieke beslissingen, het niet langer spannend houden. Niemand was verbaasd toen ze zondagavond bekendmaakte dat ze als lijsttrekker van de CDU een vierde termijn als bondskanselier van Duitsland ambieert. In Duitsland niet, in Europa niet, in de wereld niet.

Toch heeft ze er lang over na moeten denken, zich bewust van de politieke slangenkuil waarin ze zich mogelijk nog vier jaar moet begeven. Ze noemde de sterke polarisatie van de Duitse maatschappij, de eurocrisis en de brexit, het vluchtelingenvraagstuk, de wereld die zich na de overwinning van Trump "eerst opnieuw moet ordenen".

"U kent mij." Vier jaar geleden won Angela Merkel de verkiezingen met een kort zinnetje, waarmee ze duidelijk wilde maken dat de Duitsers meer van dat zouden krijgen wat ze al acht jaar hadden gehad. "U kent mij", het zinnetje toont nu hoezeer de politieke situatie in Duitsland de afgelopen vier jaar is veranderd. Vandaag zou het een regelrecht dreigement zijn aan de kiezers: u kent mij, ik sta garant voor de meest ingrijpende politieke verrassingen: een miljoen vluchtelingen in een jaar bijvoorbeeld.

En toch is dat "u kent mij" waarschijnlijk de reden dat 55 procent van de Duitsers haar alsnog als kanselier zegt te willen en dat de hele Europese pers haar de afgelopen weken de rol van redder van het vrije Westen toeschreef.

Want, bejubeld of verguisd, Angela Merkel blijft Angela Merkel, ook als er elke maandag in Dresden mensen met zelf geknutselde galgen bijeenkomen, als tienduizenden demonstrerende Grieken haar voor nazi uitmaken, als CSU-leider Horst Seehofer haar niet uitnodigt voor het CSU-partijcongres in Beieren, als de AfD haar keer op keer als leugenaar afschildert.

Wat Obama vorige week zei klopt: ze is taai. Ze blijft stoïcijns en meestal zakelijk. De stormachtige opkomst van de AfD heeft het Duitse politieke landschap zo versnipperd als nooit eerder na de oprichting van de Bondsrepubliek. De twee grote 'volkspartijen' CDU en SPD stonden nooit zo laag in de peilingen.

Met haar kandidatuur geeft Merkel een signaal dat belangrijk is in een tijd dat het vertrouwen in de gevestigde politieke orde laag is, een tijd waarin velen politici ervan verdenken alleen te handelen uit eigen belang en risico's te vermijden. Merkel blijft, al staat haar winst zeker niet vast. Zondag zei ze voor het eerst dat ze te weinig aandacht heeft geschonken aan "het deel van de bevolking dat zich als verliezer van de globalisering ziet", een geste naar de AfD-kiezer.

Beeld AP

Naar Europa en de rest van de wereld temperde ze de verwachtingen. Ze kon ook niet anders met een eventuele verkiezingsoverwinning van Marine le Pen en de volledig onvoorspelbare politiek van Trump in het vooruitzicht. Wie kan Europa anders vertegenwoordigen? Toen de regeringsleiders van de vijf grootste Europese landen vrijdag bij Merkel op audiëntie kwamen, hoefde je alleen een rode stift te pakken en af te strepen: Rajoj niet, May niet vanwege de brexit, Hollande niet, Renzi niet.

Stel dat Merkel in september wint en de komende vier jaar volmaakt, dan zal ze langer geregeerd hebben dan Konrad Adenauer, en net zo lang als haar partijgenoot en leermeester Helmut Kohl. Ze weet dat de kans aanwezig is dat haar afgang net zo roemloos is als die van Kohl. Ze is bereid dat risico te nemen.

Merkel gaat door en dat is... slecht nieuws

De kortst mogelijke samenvatting van elf jaar Angela Merkel is een woord: 'alternativlos', alternatiefloos. Het is haar favoriete stopwoord bij het verdedigen van maatregelen die bij het electoraat niet zo lekker liggen: banken redden op kosten van de belastingbetaler? Alternativlos. Miljarden naar Griekenland? Alternativlos. Tijdens de vluchtelingencrisis gebruikte ze het woord niet, maar handelde ze ernaar. "Als Duitsland de grenzen had gesloten, waren de gevolgen veel ernstiger geweest", zei ze later.

Op het eerste gezicht lijkt deze politiek succesvol geweest. Want Angela Merkel zit er nog, ondanks Griekenland, ondanks de vluchtelingen. Maar ergens in de afgelopen maanden moet ze zich hebben gerealiseerd dat het begrip 'alternativlos' voor haarzelf is gaan gelden

Merkel heeft lang geaarzeld, zei ze toen ze haar kandidatuur bekendmaakte. En als klopt wat bronnen van de Süddeutsche Zeitung beweren, heeft ze vooral uit plichtsbesef bijgetekend voor nog vier jaar: uit alternatiefloosheid. Geen serieuze concurrent of potentiële opvolger te bekennen, in haar eigen partij niet en bij de sociaaldemocratische SPD niet. Dat is slecht nieuws voor de Duitse democratie.

De reden is de hoge prijs die Merkel betaalde voor haar alternatiefloze politiek: de implosie van haar eigen CDU en de geboorte van een nationalistische en rechtse AfD. Niet voor niets noemt die partij zich een alternatief voor de gevestigde politieke orde, voor al die Duitsers die tijdens Pegida-bijeenkomsten "Merkel moet weg" scanderen. En de Duitsers die niet begrijpen dat hun land miljarden aan Griekenland geeft terwijl de kloof tussen arm en rijk elk jaar groter wordt.

Er gaapt dus een grote kloof tussen de Merkel die als morele messias aanbeden wordt op de pagina's van internationale kwaliteitskranten en de Merkel die wordt gewantrouwd door de gemiddelde voormalige CDU-kiezer, het wat oudere echtpaar uit een Duitse provinciestad. De CDU verloor bij alle zes de deelstaatverkiezingen in 2016, de AfD haalde overal 15 procent of meer. Angela Merkel staat symbool voor de politieke kloof in haar land. Vanuit die positie wordt het moeilijk, zo niet onmogelijk om die kloof te dichten.

"Een baken van hoop voor degenen die het flakkeren van de liberale vlam angst aanjaagt", noemde Time Magazine Merkel, in het licht van de overwinning van Trump. Zelf schijnt ze niets van dit soort superlatieven te moeten hebben. Bij de bekendmaking van haar kandidatuur zei ze dat ze zulke verwachtingen ronduit absurd vindt. Waarmee ze de Duitsers, maar ook haar fans in hoger opgeleid links-liberaal Europa een duidelijk signaal geeft: ik kan de wereld niet redden. Merkel is slim genoeg om te beseffen dat ze van de torenhoge verwachtingen alleen maar kan verliezen.

Beeld AP

En dat is ook realistisch. Economisch is Duitsland misschien een grootmacht, politiek is het hoogstens een middelgrote staat met een klein leger. Het Duitse defensiebudget is een vijftiende van dat van de Verenigde Staten.

Ja, Angela Merkel heeft het voortouw genomen in de crisis waarmee de EU de afgelopen jaren werd bestookt, in de eurocrisis, in het Oekraïne-conflict en in de vluchtelingencrisis. Dat heeft Merkel behalve tot de officieuze koningin ook tot de boze heks van Europa gemaakt.

Bovendien zijn alledrie de 'oplossingen' die onder Duitse leiding tot stand kwamen hoogst gammel gebleken. Dat zal Merkel aankleven, het zal haar nog meer dan nu tot de personificatie maken van de geloofwaardigheidscrisis waarin de Europese Unie zich bevindt.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234