Dinsdag 20/04/2021

Analyse

Waarom het debat over een neutrale overheid nergens toe zal leiden

België is helemaal geen lekenstaat. De bedienaren van de erkende erediensten worden betaald door de minister van Justitie. Beeld Jelle Vermeersch
België is helemaal geen lekenstaat. De bedienaren van de erkende erediensten worden betaald door de minister van Justitie.Beeld Jelle Vermeersch

Het debat over fundamentele waarden dat Patrick Dewael (Open Vld) wil voeren, dreigt een vermoeiende bedoening te worden, die de écht belangrijke vraag laat liggen.

Het is een leerrijk experiment, en u hebt er geen laboratorium voor nodig, alleen een beetje verbeelding. Stel u even voor dat België een land is zonder gelovigen. En dat er zich stilaan een instroom voordoet van mensen die wél in God geloven. Goed. Beeld u nu even in dat die nieuwe godsdienst op een totaal ondemocratische manier georganiseerd is, de homoseksuele daad als zondig veroordeelt, vrouwen uitsluit van hiërarchische posities, maar wel een politieke partij met bijbehorend middenveld wil stichten.

U zegt? Juist. Het land zou op zijn kop staan. Politici zouden over elkaar klauteren om als eerste de grondwet te kunnen herschrijven, om zo onze fundamentele waarden veilig te stellen. Toch is er geen haan die er vandaag naar kraait. De katholieke kerk heeft immers diepe wortels in dit land. En ze heeft allang een vredesakkoord met de vrijzinnigen. Er is niemand - ook Patrick Dewael niet - die het in zijn hoofd zou halen om dat akkoord op te blazen. Jammer. Want zolang dat niet gebeurt, is elk debat over de scheiding van kerk en staat een zinloos stukje theater. Ook het debat dat ons nu te wachten staat.

null Beeld © jelle vermeersch
Beeld © jelle vermeersch

Altijd weer die hoofddoek

Het begon met een opiniestuk van Dewael, Open Vld-fractieleider in de Kamer. In Le Soir schreef hij op 28 december dat we "het idee van de laïciteit" moeten "omhelzen", "zoals in Frankrijk". De inkt van zijn artikel was nog niet droog of hij had zijn staart al ingetrokken. Over "laïciteit" hoeft het debat natuurlijk niet te gaan, liet hij in de Vlaamse pers weten. Hij had gereageerd op een uitspraak van PS-kopstuk Laurette Onkelinx, die pleit voor een neutrale overheid en hoofddoekverbod voor ambtenaren. Dát vond Dewael zo'n geweldig idee, zei hij: de grondwettelijke verankering van "een verbod op alle religieuze symbolen voor medewerkers in een publieke functie die in contact komen met het publiek". Hij voegde daar volledigheidshalve aan toe: "Dan hebben we het niet alleen over de hoofddoek, maar ook over kruistekens, keppels en tulbanden."

Wat wordt aangekondigd als een debat over onze fundamentele waarden, dreigt uit te monden in de zoveelste vermoeiende discussie over een islamitisch accessoire. Sinds Patrick Janssens als sp.a-burgemeester van Antwerpen in 2006 de hoofddoek achter het loket verbood, keert het onderwerp om de zoveel tijd terug. In winkels, in scholen, bij stadsbesturen: men is voor of tegen een verbod. Dwars door de partijen heen. Bij Open Vld is Dewael voor een verbod, zijn collega Bart Somers in Mechelen is tegen. De sp.a zwalpt al jaren over het onderwerp en is vandaag officieel tegen een verbod. Al is het opmerkelijk dat de socialisten Monica De Coninck naar de Commissie Grondwet sturen. Zij behoort tot de militant vrijzinnige strekking van de partij en zal, ook als oud-lerares zedenleer, persoonlijk wellicht liever een hoofddoekverbod steunen.

Of wacht, we mogen het natuurlijk geen hoofddoekverbod noemen. Het is een dresscode, want, zoals Dewael al zei, ze geldt voor alle religieuze symbolen. Dat moet ook wel, want anders zou de overheid de ene godsdienst benadelen ten opzichte van de andere, en dat mag natuurlijk niet. In een democratische rechtsstaat worden alle burgers immers gelijk behandeld. Dat is nu net één van die fundamentele waarden die we moeten verdedigen. Vandaar: dresscode. Dan doen we tenminste alsof het niet over de hoofddoek gaat. Dan doen we alsof er iets essentieels wordt besproken. Wat manifest niet het geval is.

Priesters op de payroll

Dat is het dieptragische van het nepdebat dat ons in de Commissie Grondwet te wachten staat: het gaat niet over de essentie van de zaak, want dan zou de relatie van de overheid met alle levensbeschouwingen ter discussie moeten staan. Dan zouden onze politici écht moeten nadenken over de scheiding van kerk en staat. Want die scheiding bestaat niet in dit land. België is veel en van alles, maar geen lekenstaat zoals Frankrijk.

Om te beginnen staan in ons land de bedienaren van erkende erediensten op de payroll van de minister van Justitie. Jawel, de federale overheid betaalt het salaris van een paar duizend pastoors. O ja, en van een paar tientallen imams - de islam is sinds 1974 erkend in ons land, maar had tot dusver geen degelijk georganiseerde vertegenwoordiging. Daar wil minister van Justitie Koen Geens (CD&V) nu iets aan doen, vandaar zijn oproep voor een Europese islam en een democratisch georganiseerde Moslimexecutieve.

Maar daar wringt het schoentje al. Tal van specialisten, onder wie Jogchum Vrielink (KU Leuven), fronsen de wenkbrauwen bij zo'n oproep. Als de minister de scheiding van kerk en staat wil respecteren, kan hij een geloofsgemeenschap nu eenmaal geen te verregaande regels opleggen, en zeker geen inhoudelijke regels. Als kerk en staat gescheiden moeten zijn, mag de kerk zich niet bemoeien met de staat, maar de staat ook niet met de kerk.

De overheid betaalt niet alleen bedienaren van de erediensten, ook het vrije, katholieke onderwijs wordt gesubsidieerd - een historisch compromis na een jarenlange strijd om de ziel van het kind, die eindigde met het fameuze Schoolpact in 1958. Over de gevolgen van dát vredesakkoord zouden onze verkozenen des volks wel eens mogen debatteren. Daarmee zouden ze de samenleving een dienst bewijzen.

Segregatie in de klas

Wie zijn nageslacht naar het Gemeenschapsonderwijs stuurt, kent het procedé: vanaf het eerste leerjaar worden kinderen tijdens het vak levensbeschouwing uit elkaar gehaald. Ouders moeten kiezen of hun kind godsdienst (islamitisch, katholiek, joods, protestant) of zedenleer volgt. Met andere woorden: kinderen van zes jaar oud, die nog hoegenaamd geen levensbeschouwing kunnen hebben, worden door de school geïndoctrineerd - euh, pardon, onderwezen - in de religie van hun ouders. In een lekenstaat als Frankrijk is dat totaal uitgesloten. Daarom is een hoofddoekverbod in Frankrijk beter verdedigbaar dan bij ons: als godsdienst geen plaats heeft in de school, dan ook de symbolen niet.

Dat zou pas een belangrijk debat zijn: levensbeschouwing in het onderwijs. Is het niet beter als alle kinderen hetzelfde vak krijgen? Een vak dat hen leert dat er ook andere levensbeschouwingen bestaan dan die van hun ouders? Natuurlijk zou dat beter zijn. De scheiding van kerk en school zou de samenleving ten goede komen. Maar dat is in het verzuilde Vlaanderen anno 2016 nog altijd een taboe.

Al begint het pleidooi van filosoof Patrick Loobuyck voor de algemene invoering van het vak LEF (Levensbeschouwing, Ethiek en Filosofie) aan impact te winnen. Loobuyck is één van de denkers die zal worden gehoord door de Commissie Grondwet. Als Dewael en zijn collega's lef hebben, dan debatteren ze daarover. Ze zijn uitstekend geplaatst om dat te doen, want om LEF in te voeren, is een grondwetswijziging nodig. Eind jaren 80, bij de overheveling van het onderwijs naar de respectieve gemeenschappen, werden de levensbeschouwelijke vakken immers in de grondwet verankerd.

Laten we eerlijk zijn. Dewael wil een nummertje opvoeren over de islam. Dat zal nergens toe leiden, alleen tot meer wij-zij-denken en polarisatie. Waarom vraagt hij trouwens geen debat over gelijke kansen voor iedereen, van onderwijs tot werkvloer? Dan zou hij pas onze fundamentele waarden verdedigen. Door het goede voorbeeld te geven.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234