Zondag 17/11/2019

Taal

Waarom ‘euh’ zoveel meer is dan een irritant stopwoord

Het populaire programma ‘Zeg eens euh!’ maakte in 2016 een comeback op VIER. Beeld Photo News

Stef Wauters zal je maar zelden betrappen op een ‘euh’ of ‘euhm’ tijdens het VTM Nieuws, maar volgens Annelies Jehoul (26) wordt het tijd dat het meest gebruikte tussenwerpsel uit de Nederlandse taal uit het verdomhoekje wordt gehaald. ‘Als je een gesprek hebt met iemand die er af en toe een ‘euh’ of ‘euhm’ tussengooit, ga je beter luisteren en ook beter onthouden wat er wordt gezegd.’

In het vakjargon wordt ‘euh’ een pragmatic marker genoemd – in het Nederlands een tussenwerpsel, zoals we ook ‘awel’ en ‘weet je’ gebruiken om onze zinnen aan elkaar te breien. Rond ‘euh’ hangt een soort van taboe. Op school word je aangeleerd om ‘euhs’ zoveel mogelijk te vermijden en in de jaren 90 liep op de VRT Zeg eens euh!, waarbij de panelleden een minuut moesten volpraten zonder ‘euh’ te zeggen. 

Annelies Jehoul wijdde aan de KU Leuven haar doctoraatsthesis aan het fenomeen, niet aan de lachsalvo’s die Margriet Hermans, wel aan ‘euh’ en zijn aanverwanten, goed voor vier jaar onderzoek. “Het woordje lijkt op het eerste gezicht zo nutteloos”, zegt ze. “In het Engels noemen ze het ook wel een filled pause, maar ik was benieuwd of het woord nog andere functies heeft dan het opvullen van stiltes.”

Zijsprongetje

33 studenten namen in groepjes van drie deel aan het onderzoek en de onderzoekster wist zes verschillende functies te onderscheiden. “Zonder dat we dat hebben afgesproken, geven we met het tussenwerpsel aan dat we even aan het nadenken zijn. De andere persoon wordt dan extra aandachtig, want hij verwacht dat er na een ‘euh’ iets belangrijks komt. ‘Euh’ gebruiken we als we een fractie nadenken over één woord, na ‘euhm’ komt in principe een langere zin. Het wordt ook gebruikt als we een lijst opzeggen, als we bijvoorbeeld vertellen wat we allemaal op restaurant hebben gegeten, dan komt er een ‘euh’ als we een nieuw element opsommen.

“Ook als we een verhaal vertellen, een zijsprongetje maken en dan terugkeren naar het oorspronkelijke verhaal, gaat die terugkeer gepaard met een ‘euh’. Het tussenwerpsel maakt ook overgangen in een conversatie duidelijk. Wanneer iemand een vraag stelt, begint het antwoord vaak met ‘euhm’ of als een thema is afgesloten, zal ‘euhm’ worden gebruikt om een pauze op te vullen en om kenbaar te maken dat de ander met iets nieuws op de proppen mag komen. Ook als vorm van ironie komt ‘euh’ van pas. Als iemand vraagt om iets te doen wat de andere niet wil, zal die andere bijvoorbeeld antwoorden: ‘Euh, hallo, dat ga ik écht niet doen.’ Die ‘euh’ voor ‘hallo’ heeft niets te maken met nadenken.”

Geboeid

Hoewel we op school allemaal wel eens een leerkracht hebben geturfd die in één lesuur een recordaantal ‘euhs’ liet optekenen, blijkt het gebruik van een occasionele ‘euh’ de conversatie te bevorderen. “We luisteren beter naar iemand die er af en toe een ‘euh’ tussensmijt en onthouden ook beter wat die heeft gezegd”, zegt Jehoul. “We zijn veel minder geboeid bij iemand die nooit een ‘euh’ gebruikt, net zo min als door iemand die er te veel gebruikt. Ideaal dus, als je het met mate doet. Wist je trouwens dat dronken mensen veel minder vaak ‘euh’ zeggen. Dat komt omdat ‘euh’ een signaal is dat je geeft aan diegene die luistert. Als je dronken bent, ben je daar helemaal niet mee bezig.”

‘Eh’ en ‘ehm’

‘Euh’ en ‘euhm’ beperken zich niet tot de Nederlandse taal, maar zijn vrij universeel. “In Nederland zeggen ze eerder ‘eh’ en ‘ehm’, een lichte variant. Algemeen komt het voor in zowat alle Germaanse talen en ook in het Frans. In Japan gebruiken ze ‘etto’ en ‘anno’, helemaal universeel is het dus niet. Of er een verschil in gebruik is tussen de geslachten heb ik niet zelf onderzocht, maar andere studies zeggen dat mannen eerder ‘euh’ gebruiken en vrouwen eerder ‘euhm’.” 

Slotvraag: waarom kijken we geboeid naar Het Nieuws terwijl we Stef Wauters zelden op een ‘euh’ zullen betrappen? “Het nieuws is iets anders dan een natuurlijk gesprek, het is een andere context waarbij de communicatie in één richting gaat. Een ‘euh’ heeft dan een andere rol.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234