Zondag 22/09/2019

Achtergrond

Waarom er in één jaar al drie Europese onderzoeksjournalisten zijn vermoord

Bloemen en kaarsen bij het portret van de vermoorde tv-journalist Viktoria Marinova. De door corruptie geplaagde Bulgaarse overheid staat onder grote druk om de dader(s) op te sporen. Beeld AFP

In een jaar tijd werden in de Europese Unie drie onderzoeksjournalisten vermoord. Twee van hen schreven over corruptie met Europese fondsen. "De EU is gevaarlijk onwetend over het aantal ‘gestolen’ subsidies." De EU onderzoekt nu de subsidiefraude die deze journalisten onthulden.

De stemming is somber binnen de gemeenschap van Europese onderzoeksjournalisten. Als hoofdredacteur van het Organized Crime & Corruption Reporting Project (OCCRP), dat grensoverschrijdend onderzoek van samenwerkende media­organisaties faciliteert en publiceert, zag Drew Sullivan het voorbije jaar met lede ogen aan hoe achtereenvolgens Daphne Caruana Galizia op Malta, Ján Ku­ciak in Slowakije en vorig weekend Viktoria Mari­no­va in Bulgarije vermoord werden. De drie on­derzochten ­corruptie-affaires. Aan twee van deze ­onderzoeken werkte zijn OCCRP-website mee.

“Het vermoorden van reporters werkt soms, helaas, want dan stoppen dikwijls ook hun onderzoeken”, zucht Sullivan, die de moordengolf aan enkele verontrustende trends wijt. “Wereldwijd zien we bij regeringen een tanende interesse voor mensenrechten en persvrijheid. Tegelijk groeit de invloed van de georganiseerde misdaad, die zich veilig waant omdat er geen echte globale politie is. Alleen reporters die grenzen van jurisdicties overstijgen, verstoren deze activiteiten. Wij zijn soms hun enige vijanden.”

De recente moorden vertonen nog een verontrustende parallel. Sullivan: “De drie slachtoffers berichtten over de as tussen georganiseerde misdaad en corruptie binnen hun overheid, die vervolgens weigert om het moordonderzoek grondig te voeren uit vrees voor politieke schade. De opdrachtgevers maken deze redenering zeker ook. Elke moord op een journalist zal voorafgegaan zijn door een risicoanalyse. Voor ons als samenleving komt het er dus op aan om het gevaarlijker en moeilijker te maken om ­onderzoeksjournalisten te gaan ombrengen.”

Europese taskforce

Een onafhankelijk en grondig onderzoek naar de moorden is daarom nu cruciaal. Sullivan: “Het onderzoek naar de laatste moord in Bulgarije toont waar het probleem zit. Het GP-schandaal dat Marinova onderzocht (zie verder), omvat ook slecht gedrag door de politie – helaas nog een groot probleem in Oost-Euro­pese lid­staten. Meestal zie je ook dat de agenten dan wel snel iemand ­vinden die de schuld krijgt van een moord, waarna het dossier wordt gesloten.”

Sullivan bepleit daarom een Europese taskforce, waarbij bijvoorbeeld een panel van Europol-onderzoekers, magistraten en financiële experten misdrijven tegen journalisten of verkozenen onderzoekt die verband kunnen houden met corruptie binnen het overheidsapparaat van een lidstaat. “Vergelijk het met de onderzoeken naar onverklaarbare overlijdens van zuigelingen in de VS. Pas toen men een ­commissie van onafhankelijke kinderpathologen aanstelde, ontdekte men de echte omvang van het probleem. Dat is net zo op de as van corruptie en misdaad. Enkel specialisten ontdekken verdachte transacties.”

Omdat Kuciak en Marinova corruptie met EU-subsidies onderzochten, moet ook de Europese antifraudedienst OLAF meer inspanningen moeten doen, vindt Sullivan: “De EU is gevaarlijk onwetend over het aantal landbouw- en infrastructuur­subsidies dat gestolen wordt. OLAF zou drie keer zoveel mensen en middelen nodig hebben om corruptie met EU-fondsen te onderzoeken. Helaas verbergen politici dat er zoveel geld wordt ontvreemd uit vrees dat corruptieonderzoeken de instellingen zullen ondermijnen. Maar zo vergroten ze net het risico dat mensen massaal zullen afhaken, zodra ze ­merken dat deze corruptie niet aangepakt werd.”

OLAF zegt in een reactie de onthullingen van de vermoorde journalisten welernstig te nemen. "Er lopen nu drie administratieve onderzoeken naar misbruik van landbouwsubsidies in Slovakije", zegt een woordvoerder. "
Deze onderzoeken houden verband met onderwerpen die aan het licht zijn gebracht door het werk van onderzoeksjournalist Ján Kuciak. Omwille van het onderzoeksgeheim kunnen we daar verder niets over kwijt." Ook naar de Bulgaarse EU-subsidiefraude is "in september een vooronderzoek gestart".

Contraschaduw

Om nieuwe moorden te voorkomen, moeten volgens Sullivan ook mediabedrijven hun aanpak herdenken. Een groot probleem is dat nog altijd te veel onderzoeksjournalisten werken zonder gespecialiseerde eindredacteur, die helpt om de risico’s af te wegen.

“Veel journalisten kregen cursussen over hoe ze zich moeten gedragen in een conflictsituatie, maar zeer weinig over hoe ze gevaar vermijden tijdens een onderzoek naar criminele netwerken. Zo worden zeven op de tien investigative reporters gedood zonder besef van dreiging. Ze realiseren zich pas dat ze een probleem hebben als de dader met een wapen voor hun neus staat”, zegt Sullivan. “Dat hoeft zo niet te zijn. Wij trainen ons vast personeel in contra­schaduw­technieken, om te leren zien of je gevolgd wordt en wat je dan moet doen. Ik ken verhalen van journalisten die vrolijk zwaaiden naar hun achtervolgers, wat je natuurlijk nooit mag doen. Ook Ján Kuciak bleek te zijn geschaduwd voor hij vermoord werd, maar hij merkte het niet. Nochtans kun je zoiets aanleren. Er sterven nu reporters omdat ze niet weten hoe ze zichzelf kunnen beschermen.”

Samenwerkingsverbanden tussen ­gespecialiseerde media, zoals het OCCRP en het Daphne Project (zie verder), zijn volgens Sullivan ook een deel van de oplossing. Het spreiden van de informatie over meerdere media in ­verschillende landen is de beste veiligheids­garantie, want dan weten de criminelen niet wie wat weet.

Wie waren de drie vermoorde journalisten?

Viktoria Marinova, Bulgarije, tv-journaliste
Op 6/10/2018 vermoord na een uitzending over EU-subsidiefraude

Ze hield van joggen in het park langs de Donau, in haar thuisstad Ruse, Bulgarije, op een boogscheut van de Roemeense grens. Vorige zaterdag vertrok Viktoria Marinova (30) om nooit meer naar huis terug te keren. Enkele uren later werd haar lichaam gevonden in het moeilijk toegankelijke struikgewas langs de rivier­oever. Ze was verkracht, geslagen en gewurgd. Haar gezicht was zo erg toegetakeld dat ze niet meteen geïdentificeerd kon worden. Haar mobiele telefoon, auto­sleutels, bril en delen van de kledij werden nog niet teruggevonden.

De Bulgaarse justitie heeft nu al een verdachte op het oog. Het gaat om een 20-jarige bekende van het gerecht, schrootdief Severin Krasimirov, die op hun vraag werd gearresteerd nabij het Duitse Hamburg. Volgens binnenlandminister Mladen Marinov is er ‘fysiek bewijs’ tegen Krasimirov. Volgens de autoriteiten is er ‘geen verband met haar werk’.

Daar zijn haar collega’s van de regionale omroep TVN en lokale collega-onderzoeksjournalisten vooralsnog niet van overtuigd.

Het levenloze lichaam van Viktoria Marinova werd gevonden in een park in de Noord-Bulgaarse stad Ruse. Beeld EPA

Marinova was het gezicht van de nieuwe televisieshow Detektor. In haar eerste en meteen ook laatste uitzending op 30 september had ze direct voor veel ophef gezorgd. Ze interviewde twee collega-journalisten van de Bulgaarse onderzoekswebsite Bivol, Bulgaar Dimitar Stoyanov en Roemeen Attila Biro, die – in samenwerking met het OCCRP-project – uitpakten met een primeur over grootschalige verduistering van EU-fondsen door malafide zakenlui die banden hebben met corrupte overheidsfunctionarissen. Stoyanov en Biro waren op 13 september gearresteerd door de Bulgaarse politie toen ze na een tip nabij de hoofdstad Sofia op een terrein halfverbrande documenten verzamelden die nog meer corrupte praktijken onthulden door het private aannemersbedrijf GP Group, dat via fictieve consultancybedrijven Europese subsidies afroomde.

Drie dagen voor hun arrestatie hadden ze al in een eerste publicatie het bestaan onthuld van een geheime boekhouding, waaruit duidelijk werd dat van november 2013 tot februari 2015 bij minstens 90 projecten met EU-fondsen was gefraudeerd. Voor werken waren prijzen ingeschreven die vier keer hoger waren dan noodzakelijk. Met de fraude zijn bedragen gemoeid van honderden miljoenen Bulgaarse leva.

Waarschuwing

Volgens de eigenaar van Bivol, Asen Yordanov, is de moord op Marinova mogelijk een waarschuwing aan andere media om hun berichtgeving over de grootschalige fraude niet te vermelden.

De firma GP Group, waar Marinova en de twee onderzoeksjournalisten naar verwezen, blijkt de spil te zijn in een web van on- en offshorevennootschappen. Daarin huizen ook onderwereld­figuren. Zo is de echtgenote van een van de eigenaars van de GP Group, Georgi Vassilev, de tweelingzus van de vrouw van de beruchte Bulgaarse drugsbaron Hristoforis ‘Taki’ Amanatidis.

De documenten die Bivol nu verder onderzoekt, leggen ook financiële banden bloot tussen de omstreden GP Group en de baas van de Bulgaarse tak van de Russische brandstofdistributeur Lukoil én enkele Russische oligarchen die zakendoen in Bulgarije.

“Geld van Europese projecten, door consultants gewonnen via manipulaties, wordt snel versast naar een offshore­firma”, schreven de journalisten. “De consultants krijgen cash via een tussenpersoon die verbonden is met Russische oligarchen. Dat geld wordt dan gebruikt om ‘commissies’ – lees: steekpenningen – te betalen aan politici en ambtenaren. Het leeuwendeel van het geld gaat naar bankrekeningen in offshore-bestemmingen. Het schema werkt vandaag nog steeds, omdat het zich richt op de operationele programma’s van de EU die tot 2020 gelden.”

Volgens de Bivol-journalisten is de antifraudedienst OLAF in deze zaak ‘totaal inefficiënt’. “Brussel heeft zich helaas snel ‘aangepast’ aan de hoge niveaus van corruptie in Bulgarije.”

De website richt nu een petitie aan de Europese instellingen, met als verzoek dat het onderzoek naar de moord op Marinova mee in handen wordt genomen door Europol. Volgens een woordvoerder van de politieorganisatie staan ze al “in contact met de Bulgaarse collega’s, is er wat informatie uitgewisseld, maar is er op dit moment nog geen officiële betrokkenheid”.

Daphne Caruana Galizia, Malta, onthulde regeringsschandalen
Op 16/10/2017 vermoord na talloze bedreigingen

Dinsdag is het een jaar geleden dat Daphne Caruana Galizia (53) met een autobom werd gedood. Ze onthulde regeringsschandalen.

Op 16 oktober 2017 verliet de vermaarde Maltese onderzoeksjournaliste haar woning. Luttele ogenblikken later hoorde een van haar zonen een bomontploffing. Hij rende ernaartoe, maar zag enkel een brandend wrak in een veld naast de weg. Een honderdtal meter verder trof hij haar verhakkelde resten aan. 
Caruana Galizia was al jaren een luis in de pels van corrupte Maltese politici en onderwereldfiguren. Ze onderzocht smeergeldaffaires en criminaliteit. Dreigementen maakten deel uit van haar leven. Ze had in een ver verleden ook al een brandaanslag op de gezinswoning overleefd en moest trotseren hoe keer op keer haar honden werden gedood. Haar moord veroorzaakte een schokgolf door Europa. Dankzij steun van Europol zijn al drie ­verdachten opgepakt op verdenking van de moord, maar wie de opdrachtgevers zijn, en wat hun motieven waren, is tot vandaag onduidelijk.

Daphne Caruana Galizia, jarenlang de luis in de pels van corrupte Maltese politici, kwam om toen haar wagen werd opgeblazen. Beeld REUTERS

Toch waren er de voorbije maanden onthul­lingen die de huidige Maltese regering van premier Joseph Muscat in een lastig parket brengen, dankzij de onderzoeksjournalistiek van The Daphne Project, een samenwerking van 45 Europese journalisten bij 15 publicaties waaronder Le Monde en La Repubblica die Caruana’s ­dossiers uitpluizen.

Zij maakten al een opmerkelijk verband bekend tussen de huidige Maltese minister van Economie, Christian Cardona van de Arbeiderspartij, en een van de moordverdachten die al in hechtenis zit – Alfred Degiorgio.

Undercoverjournalisten spraken met getuigen die bevestigden dat Cardona in Ferdinand’s Bar – in de gemeente Siġġiewi – sprak met Degiorgio voorafgaand aan de moord. Andere ooggetuigen bevestigden dat Cardona en Degiorgio elkaar daar ook ‘nerveus’ ontmoetten een maand na de moord. Beiden waren bovendien samen te zien op een vrijgezellenfeest in juni 2017.

Weggepromoveerd

Caruana Galizia schreef regelmatig over Cardona. Toen ze stierf, had ze al geen toegang tot haar bankrekeningen omdat de economie­minister die via de rechtbank had laten bevriezen, nadat hij een enorme schadeclaim indiende. De journaliste had een verhaal gepubliceerd dat Cardona tijdens een officiële missie naar een conferentie ook een Duits bordeel bezocht. De rechtbank heeft, op verzoek van Caruana Galizia’s advocaten, de ­locatiegegevens van Cardona’s smartphone ­opgevraagd, maar die gegevens zagen nooit het daglicht omdat de rechtszaak uitdoofde door haar dood.

En er is nog een verband dat Cardona verdacht maakt. In de herfst van 2016, een jaar voor haar dood, belde Caruana Galizia een boot­eigenaar die verdacht werd van brandstofsmokkel, voor een reactie. Telefoondata wijzen nu uit dat deze man na haar oproep meteen belde met economie­minister Cardona én met haar latere moordverdachte Degiorgio. 
In de Maltese pers noemt Cardona het ‘absurd’ dat hij ook maar iets met de moord te maken zou hebben. Hij wordt door de Maltese politie ­ongemoeid gelaten. In juli van dit jaar werd de onderzoeksrechter die de moord onderzocht, Anthony Vella, plots weggepromoveerd.

In het jaar voor haar dood beschuldigde Caruana Galizia ook premier Muscat en zijn entourage van corruptie. Op gezag van een klokkenluider en documenten meldde ze het bestaan van de offshore­firma Egrant Inc. bij het beruchte Panamese advocatenkantoor Mossack Fonseca. De brievenbusfirma zou op naam hebben gestaan van Muscats vrouw. Er zou ook een miljoen ­dollar in zijn gepompt door de dochter van de Azerbeidzjaanse dictator Ilham Aliyev, met wie Muscat nauwe relaties onderhield sinds hij in het Europees Parlement lid was geweest van de ­commissie EU-Azerbeidzjan.

Als premier sloot Muscat daarna gasdeals met de dictator, die berucht is voor zijn ‘kaviaar­diplomatie’. Eerder brachten Azerbeidzjaanse steekpenningen ook enkele leden van de Raad van Europa, onder wie de Belg Alain Destexhe, in diskrediet. Muscat was na dit schandaal gedwongen nieuwe verkiezingen uit te schrijven in juni vorig jaar, maar werd herkozen. Malta’s openbaar aanklager sprak hem en zijn vrouw in juli dit jaar vrij.

In Valletta wordt het tijdelijk memoriaal voor Caruana Galizia door de overheid intussen om de haverklap verwijderd. In september werd het plots omringd door grijze panelen, omdat het nationale monument waarvoor de bloemen en boodschappen werden gelegd gerestaureerd moet worden. Komende dinsdag zullen haar familie en de gezanten van de internationale journa­listen­fede­ra­ties er protesteren.

Ján Kuciak, Slowakije, onthulde dat Slowaakse zakenlui met banden met de Italiaanse maffia fraudeerden met EU-landbouwsubsidies
Op 21/2/2018 vermoord tijdens een corruptie- en drugsonderzoek

Ján Kuciak en zijn verloofde Martina Kušnírová werden op 21 februari van dit jaar door huurmoordenaars doodgeschoten in hun huis, in Veľká Mača, Slowakije.

Kuciak werkte als onderzoeksreporter voor de nieuwswebsite Aktuality.sk. Zijn laatste verhaal, dat postuum verscheen, stelde dat Italiaans-Slowaakse zakenlui die banden hadden met de beruchte ‘Ndrangheta-maffia fraudeerden met EU-landbouwsubsidies en drugsgeld witwasten. Hij toonde ook aan dat ze banden hadden met de toenmalige regering. Kuciaks dood leidde tot de val van gewezen premier Robert Fico.

Jan Kuciak deed onderzoek naar fraude met EU-subsidies. Hij werd samen met zijn vriendin om het leven gebracht. Beeld AP

Twee weken geleden werden drie mensen gearresteerd die in staat van beschuldiging zijn gesteld voor de dubbele huurmoord. Volgens de onderzoekers, die steun kregen van Europol, waren ze 70.000 euro betaald – 50.000 in cash en 20.000 voor een schuldaflossing. De opdracht­gevers zijn nog niet gevonden. Slowaakse media wijzen er wel op dat er zich onder de drie arrestanten een vrouw bevond, Alena Z., die een nauwe relatie heeft met de omstreden zakenman Marian Kocner.

Kocner werd afgelopen zomer een tijd opgepakt op beschuldiging van belastingontduiking, maar werd vrijgelaten. Kocner zou in het ­verleden Kuciak en zijn naasten hebben bedreigd omwille van zijn verslaggeving over zijn finan­ciële constructies. “Ik zal interesse tonen, Mr. Kuciak, in je moeder, vader, en je broers en zussen. Ik zal alles publiceren wat ik over je kan vinden”, zou Kocner volgens het Slowaakse blad Spectator aan de onderzoeksjournalist hebben gezegd.

De Calabrische maffia én de Aquino's

Een tweede spoor in het onderzoek is of Kuciaks allerlaatste onderzoeksverhaal verband kan houden met de moord. Daarin onderzocht hij EU-subsidiefraude door enkele uitgeweken Italianen die lid zijn van de ’Ndrangheta uit Calabrië. “Ze deden zaken, kregen subsidies, trokken EU-fondsen en bouwden relaties uit met invloedrijke mensen in de politiek – zo hoog als het regeringskantoor van de Slowaakse republiek”, schreef Kuciak in zijn laatste ontwerptekst.

Daarin berichtte hij uitvoerig over Antonino Vadala, die Italië destijds ontvluchtte omdat anti­maffiaspeurders hem op de hielen zaten maar die daarna investeerde in de Slowaakse landbouw, vastgoed en energiesector. Vadala had via tussenpersonen een lijntje met toenmalig premier Fico.

Naast Vadala zijn er volgens Kuciak ook minstens drie andere Calabrische families actief als Slowaakse landbouw­eigenaren, die subsidiefraude plegen. Zo vond hij een voorbeeld waarbij ze betalingen kregen die acht keer hoger lagen dan het bedrag waar ze recht op hadden.

Sommige landbouwinvesteringen gebeurden volgens Kuciak mogelijk met drugsgeld dat witgewassen moest worden. Hij achterhaalde bijvoorbeeld dat in 2017 leden van de familie Vadala opdoken in een arrestatiebevel voor achttien leden van een drugsbende die cocaïne naar Europa ­smokkelde.

Zijn onderzoek, postuum afgewerkt door zijn collega’s in samenwerking met het OCCRP, leidde vervolgens naar het toeristische dorp Stará Lesná in het Tatra-gebergte. Daar ontdekten ze dat een gasthuis van de Vadala’s een buurvrouw had die eerder in een groot Belgisch drugsdossier opdook: Silvia L. Zij was de Slowaakse ­echtgenote van de in augustus 2015 vermoorde drugshandelaar Silvio Aquino. Zijn familie ­emigreerde in de jaren 60 naar Limburg vanuit een regio in Calabrië waar de ‘Ndrangheta ook nu nog de plak zwaait.

Kuciak en zijn collega’s vermoedden dat de Aquino-clan via het toeristische dorp geld ­witwaste. Zo zouden ze er via een stroman een wellness­resort hebben opgekocht voor 3 miljoen euro.

Silvio’s broers Mario en Raf werden in 2016 door de Belgische justitie veroordeeld voor de import van zo’n 2,5 ton cocaïne vanuit Colombia en Costa Rica, via de havens van Antwerpen en Rotterdam. De coke zat verstopt in ladingen bananen en ananassen.

Wijlen Silvio Aquino stuurde in 2012 en ’13 ­vervolgens zijn chauffeur of vrouw met cash geld naar het wellnessresort in Slowakije om drugsgeld wit te wassen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234