Dinsdag 28/09/2021

Humor

Waarom er geen grens is aan grappenmakerij

Voetbalanalist René van der Gijp hakt in het Nederlandse programma 'Voetbal Inside' al lachend in op het nieuws rond VTM-journaliste Bo Van Spilbeeck. Beeld RV
Voetbalanalist René van der Gijp hakt in het Nederlandse programma 'Voetbal Inside' al lachend in op het nieuws rond VTM-journaliste Bo Van Spilbeeck.Beeld RV

Waar liggen de grenzen van humor?, vragen sommigen zich af omdat een Nederlands tv-sportmagazine de draak stak met Bo Van Spilbeeck maar Philippe Geubels net moeite deed moslims niét aan te vallen. "Dat eeuwig zoeken naar die grenzen is zo absurd geworden dat mijn nieuwe show erover gaat", reageert comedian Alex Agnew. Humoronderzoekers beamen: dé grenzen gaan we nooit vinden.

In het Nederlandse voetbalmagazine Voetbal Inside verscheen ex-voetballer René van der Gijp in de studio met een pruik en lippenstift en hij liet zich Renate noemen. Een steek naar VTM-journaliste Bo Van Spilbeeck, die vorige week aankondigde dat ze voortaan als vrouw door het leven gaat, inclusief halflange blonde pruik.

"Plat, platter, platst", zo reageerde Peter Vandermeersch, hoofdredacteur van de Nederlandse krant NRC. En de ontsteltenis over de pruikengrap nam zulke proporties aan dat zender RTL akkoord ging de drie presentatoren op de vingers te tikken, en dat twee van de drie sponsors van de show en ook een reeks politieke partijen hun verontwaardiging uitspraken.

Allah

Ondertussen trok comedian Philippe Geubels hier bij ons in zijn veelgeprezen programma Taboe, waarin hij op een uitgekiende manier ‘lacht met mensen met wie je niet mag lachen’, net een grens aan humor. In een aflevering over religie viel op dat hij bewust geen grappen over Allah maakte, maar een christen wel durfde te bruuskeren.

Maar ook dat viel bij sommigen verkeerd. Zo stelt professor theologie Hans Geybels (KU Leuven) in deze krant. "Is lachen met de christelijke inspiratie dan minder een taboe dan lachen met de islamitische?"

Hoe moet het dan wel, humor binnen de grenzen, en waar liggen die? De vraag moet zo oud zijn als de eerste mop. Professionals moeten er eens goed mee lachen. Want het heeft iets komisch: zoeken naar iets wat eigenlijk niet bestaat.

“Humor zoekt grenzen op en doorbreekt ze. Dat is net de bedoeling”, zegt filosofe en communicatiewetenschapper Marlies Debrael (KU Leuven), die er onderzoek naar doet. “En wat die grenzen zijn, is voor iedereen anders. Net daarom vindt de ene de pruikengrap hilarisch en de andere wansmakelijk. Veel hangt af van wie de grap maakt en bij wie ze terechtkomt. Wel is het zo dat grappen die één individu viseren en die niet zijn bedoeld om een taboe te doorbreken maar vooral om uit te lachen, doorgaans veel meer tegen de borst stoten.”

Tussen serieus en satire

Ook Mark Boukes, assistent-professor communicatiewetenschap (Universiteit van Amsterdam) en gespecialiseerd in humor, benadrukt hoe doorslaggevend het is wie de grap maakt.

“Comedians krijgen doorgaans alle ruimte om ver te gaan, politici, journalisten of gewoon medeburgers veel minder. Omdat de afspraak tussen comedians en het publiek is dat zij grappen maken en het niet per se menen, terwijl je dat bij de meeste andere mensen helemaal niet weet. Voetbal Inside bevindt zich tussen een serieus sportmagazine en een satireshow. Hier is de afspraak dus minder duidelijk”, zegt Boukes. “Wie het programma niet als satire beschouwt, zal die pruikengrap al meteen veel serieuzer opnemen en er sneller aanstoot aan nemen dan iemand die weet dat die mannen aan tafel ook aan comedy doen.”

Professionele grappenmaker Alex Agnew benadrukt daarnaast hoe zelfs grote taboe-onderwerpen vlot naar binnen glijden als de grap maar heel goed is. “Als je maar grappig genoeg bent, kun je met alles lachen”, zegt hij.

Terminaal ziek

Hij geeft het voorbeeld van de grap die Geubels in zijn programma maakte over iemand die terminaal ziek is. De dokter zegt hem dat hij goed en slecht nieuws heeft en het goede nieuws is dat FC de Kampioenen een derde film maken en hij die niet meer zal zien. “Je zou denken: lachen met terminaal zieken kan niet”, zegt Agnew. “Maar hier lach je niet met die zieke, maar met het gegeven dat zelfs dood zijn minder erg is dan die film te moeten zien. Humor is gelaagd en niet eenduidig, waardoor er geen regels vast te leggen zijn.”

Daarnaast is wat er leeft in de maatschappij doorslaggevend. Begin 20ste eeuw werden moppen over seks niet en grappen over etnische verschillen wel aanvaard, nu is het omgekeerd, zo geeft Debrael aan. Boukes: “Uiteraard gaan comedians omzichtiger om met islam, omdat dat nu een thema is dat de maatschappij erg polariseert in politieke zin, wat je van transgenders niet kunt zeggen. De grappenmakers zijn daarbij ook pragmatisch. Het is niet omdat je met alles mag lachen dat dat ook moet. En iedereen weet dat grappen over de islam heel veel gedoe en risico’s kunnen opleveren.”

Bananenschillen

Ook Agnew heeft weinig begrip voor wie vindt dat Geubels had moeten lachen met Allah. “Wie dat vindt, is wel heel wereldvreemd. Had Philippe dat gedaan, dan was het kot nu te klein en was hij een racist. Pas op, ik heb zelf voor een zaal vol Marokkanen mijn hardste islammoppen gebracht en ik ben niet gelyncht. De ene vindt het geweldig, de andere is kwaad. Wat nog maar eens toont hoe de grens alleen in ieders hoofd is te vinden, waardoor we daar geen rekening mee kunnen houden. Zeker niet nu het publiek snel lichtgeraakt is en van verontwaardiging een hobby heeft gemaakt. De afspraak dat het om te lachen is, lijken velen soms te vergeten. Zelfs als ik een grap over een banaan maak, zal er iemand van de vereniging ter verdediging van bananenschillen kwaad zijn, zo krijg ik het gevoel.”

In veel hoofden zit niet alleen steeds meer verontwaardiging, maar er broeien ook misverstanden. Marlies Debrael: “Het valt op dat mensen het onderscheid niet maken tussen een grap over iets maken, en het eens zijn met een stelling. Onderzoek toont duidelijk dat het niet is omdat je een seksistische of racistische grap maakt of ermee lacht, dat je een seksist of racist bent.”

Wie zich toch blijft afvragen of er geen paal en perk aan bepaalde grappenmakerij moet worden gesteld, staat volgens Agnew best stil bij het volgende: “De enige wereld waarin niemand ooit beledigd kan zijn door humor, is een totale dictatuur waar permanente censuur heerst, zelfs over bananenschillen.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234