Zondag 25/10/2020

Waarom een mens

Groen licht voor mens-dierembryo

met een

koe

mengen nog zo gek niet is

De aanmaak van beperkte hybride embryo's tussen mens en dier voor stamcelonderzoek kan starten. De bevoegde Britse fertiliteitsinstelling heeft daarvoor na een maandenlang debat het licht dan toch op groen gezet. 'Er is geen fundamentele reden om dit onderzoek tegen te houden.' Daarmee kantelde de Britse houding tegenover het controversiële onderzoek van een 'nee, nooit' naar een 'ja, dit heeft toch wel nut'.

Door Nathalie Carpentier

"Een eicel van een dier bevruchten met een zaadcel van een mens? Dat zou ik nooit doen. Je weet niet eens of zoiets wel levensvatbaar zal zijn. Ik zie dan animatiefilmbeelden voor me van een muizenlichaam met het hoofd van een mens. Maar dat is en blijft sciencefiction. Niemand wil een mens-koe of een koe-geit creëren. Wat wetenschappers nu proberen te doen en waar ze al een tijdje om vragen, is van een totaal andere orde." Daarmee maakte professor Josiane Van Der Elst, hoofd laboratorium van het Centrum voor Reproductieve Geneeskunde van het UZ Brussel het meteen duidelijk: ook onderzoekers trekken duidelijke grenzen.

Dat benadrukte ook Lyle Armstrong van de Newcastle University nog eens vlak voor de bevoegde Human Fertilisation and Embryology Authority (HFEA) haar beslissing bekendmaakte. Armstrong is een van de onderzoekers die vroegen om een hybride embryo te mogen maken voor verder onderzoek naar de rol van stamcellen bij de behandeling van ziektes."Ons onderzoeksvoorstel lijkt misschien weerzinwekkend op het eerste gezicht, maar je moet begrijpen dat we slechts zeer, zeer weinig materiaal van de koe zullen gebruiken. We willen geen bizarre mens-koehybride maken. Het enige wat we willen, is op deze manier begrijpen hoe we menselijke stamcellen kunnen verbeteren."

Nochtans is het net dat sciencefictionbeeld waar de meesten spontaan aan dachten en van huiverden. Ook de Britse regering stond aanvankelijk bijzonder weigerachtig tegenover het idee, ook al kan die prat gaan op een erg liberale houding wat betreft reglementering van moderne wetenschap. Maar ook al is stamcelonderzoek er toegestaan, mogen Britse onderzoekers therapeutisch klonen toepassen, het antwoord op de vraag om een kruising tussen mens en dier te mogen maken was aanvankelijk 'nee'.

Begin dit jaar werd zelfs nog luidop gedacht aan een verbod op elke hybride vorm tussen mens en dier. De wetenschappelijke wereld stond op haar achterste poten. Erg kortzichtig en voorspelbaar, luidde het. In mei krabbelde de regering terug, beperkte het verbod tot het versmelten van menselijke zaadcel en dierlijke eicel. Daarna was het wachten op de reactie van het publiek. Want zonder een uitgebreide consultatieronde wilde de bevoegde Britse fertiliteitsinstelling HFEA geen beslissing nemen.

Na een aanvankelijk negatieve houding bleek deze week dat de meerderheid van de Britten zich zelfs "op zijn gemak" voelt bij de concrete plannen van de onderzoekers. Armstrong krijgt gelijk. Bij een nadere analyse veranderde de "nee, nooit" in een "ja, misschien heeft dit toch wel zin".

Dat aanvankelijke afgrijzen heeft veel te maken met de klassieke 'jakkie bah'-factor, zoals een rapport van de Britse Academy of Medical Sciences het omschrijft. "Het is nodig om een onderscheid te maken tussen gegronde ongerustheid en een soort ongemakkelijk gevoel dat vooral voortvloeit uit onwetendheid." Het voorbije jaar hebben de onderzoekers er dan ook veel aan gedaan om dat laatste weg te werken bij het Britse publiek.

Eerst en vooral: het ene hybride embryo is het andere niet. Bij een echte hybride zou je een nieuwe 'tussensoort' verwekken door twee bestaande soorten te kruisen. Met als resultaat een vermenging van het genetisch materiaal van beide soorten. Het bekendste voorbeeld daarvan is een muilezel, een kruising tussen een paard en een ezel, verduidelijkt Van Der Elst. "Maar zoals bekend zijn de meeste muilezels steriel. Ze kunnen zich niet voortplanten. Het loopt al mis bij de aanmaak van de geslachtscellen. En een ezel en een paard zijn dan nog vrij verwant, wat dan met een koe en een mens?"

Van Der Elst kan zich dan ook goed voorstellen dat er veel weerstand zou zijn tegen het idee van een echte mix tussen mens en koe. "Veel kans om het te overleven geef ik zo'n wezen niet. Waarschijnlijk zal het bij de vroege celdelingen al mislopen." Zo'n 'tussensoort' is ook nooit de bedoeling geweest, er is geen enkel onderzoeksproject in die zin ingediend, onderstreept de HFEA.

Wat willen de onderzoekers dan wel maken? Een hybride embryo dat genetisch voor 99,9 procent menselijk is en voor 0,1 procent afkomstig van een dier, zoals een koe. "Het DNA van het embryo zelf zal niet hybride zijn", legt Van Der Elst uit. "Het kern-DNA van de koe wordt niet gebruikt." In de praktijk gaat het immers niet om een heuse bevruchting, ook al roept het woord embryo wel meteen dat idee op.

De onderzoekers willen de 'kloontechniek' gebruiken. Daar komt geen menselijke zaadcel aan te pas, maar een lichaamscel. De celkern van die lichaamscel wordt overgeplant in een eicel van een koe waaruit eerst het kernmateriaal is verwijderd. Waarom? Omdat de erfelijke informatie in die kern vrijwel alle eigenschappen van het resulterende 'embryo' bepaalt. Verwijder je die kern uit de koeiencel, dan is het erfelijk materiaal in de kern van het embryo enkel menselijk.

Buiten die kern is evenwel nóg DNA te vinden, in kleine cellichaampjes genaamd mitochondriën. Minimaal weliswaar, maar niet onbestaand. "Neveneffecten daarvan kun je nooit uitsluiten", aldus Van Der Elst. Welke neveneffecten is op dit ogenblik nog moeilijk in te schatten. En, redeneren echte onderzoekers dan, we zullen het pas echt zeker weten als we het uitzoeken.

Gaat dit onderzoek zoveel verder dan vroeger? Niet echt. In laboratoria over heel de wereld geldt al lang het credo 'soort zoekt soort' niet meer. De grenzen tussen speciës zijn al vaker overschreden. Decennia geleden al gaf de HFEA toestemming voor de creatie van een echte kruising tussen mens en... hamster. In de jaren zestig gebruikten vruchtbaarheidsspecialisten de zogenaamde hamstertest om de kwaliteit van sperma van mannen met vruchtbaarheidsproblemen te testen. De opzet? In het lab mochten menselijke zaadcellen hun 'kunnen' bewijzen op eicellen van de hamster in het lab. Op basis van het percentage gepenetreerde hamstereitjes werd de kwaliteit van het menselijk sperma beoordeeld.

En wie is stier Herman al vergeten? Met die genetisch gemanipuleerde stier wilden wetenschappers op termijn een ontstekingsremmend eiwit in koeienmelk produceren. Herman effende het pad voor de productie van therapeutische eiwitten in melk, bloedserum, urine of semen van muizen, konijnen, schapen, geiten en varkens. Het transgene dier als gesofisticeerd medicijnfabriekje.

En hoeveel transgene muizen lopen er inmiddels niet rond in laboratoria over heel de wereld? Het is mee door stukjes menselijk DNA in de snel kwekende proefdiertjes te brengen dat wetenschappers veel sneller dan normaal de rol van onder meer kankergenen hebben ontrafeld. En het belang van genetische factoren bij tal van andere ernstige ziektes inzagen. Zonder de fusie van menselijke en dierlijke cellen in het lab was de genetische code van de mens in het Menselijk Genoomproject ook niet zo snel gekraakt geweest.

Zelfs het 'beperkte' hybride embryo dat de Britten beogen, is al eerder aangemaakt. In 2003 versmolten onderzoekers menselijke lichaamscellen met eicellen van kikkers. Groepen in Korea, de Verenigde Staten en China hebben gemeld dat ze hybride embryo's hebben gemaakt tussen mens en koe en tussen mens en konijn. Alleen ging er in die gevallen niet echt een publiek debat aan vooraf.

Blijft de vraag: hóéft dit echt? Is de aanmaak van zo'n hybride embryo nodig? Volgens de wetenschappers wel als ze het potentieel van menselijke stamcellen voor de behandeling van allerlei ziektes echt ten gronde willen bestuderen. "Om basisonderzoek te verrichten naar embryonale stamcellen lijkt mij dit zeker een goed model", beaamt ook Josiane Van Der Elst. "Nu loopt het onderzoek daar vast op de voorraad menselijke eicellen en embryo's."

Bruikbare menselijke eicellen zijn schaars, het gaat over 'overtollige' eicellen van vruchtbaarheidsbehandelingen of van eiceldonatie. De hoeveelheid eicellen die bij een vrouw kunnen opgepikt worden kunstmatig verder opdrijven houdt niet alleen risico's in, het wordt ook als onethisch beschouwd.

"Bovendien bestaat het risico dat er 'eiceltoerisme' ontstaat", vervolgt Van Der Elst. "In ons land is handel in menselijke geslachtscellen verboden. Maar als je weet dat je in bepaalde landen een compensatie krijgt van 1.000 euro voor eiceldonatie, kan dat mensen die dat geld kunnen gebruiken overtuigen om eicellen af te staan." De beschikbare menselijke embryo's voor wetenschappelijk onderzoek zijn 'overtollige' embryo's die overblijven na fertiliteitsbehandelingen. Het gebruik daarvan ligt sowieso ook ethisch erg moeilijk.

Van Der Elst: "Het embryonaal stamcelonderzoek komt nu neer op werken met wat er voorhanden is, en die voorraad is meestal niet van optimale kwaliteit. De aanmaak van een hybride embryo is geen perfecte oplossing, maar het is een ideale tussenoplossing. Het onderzoek zal veel sneller kunnen dan wanneer je moet wachten op zeldzame overtollige menselijke embryo's."

Maar waarom dan eicellen van koeien en bijvoorbeeld niet van primaten? Van Der Elst: "Bij primaten is het ook niet zo makkelijk om eicellen te bekomen. Koeien zijn dan een veel gemakkelijkere bron. Je hoeft maar naar het slachthuis te gaan en je kunt er ovaria bij wijze van spreken per kilo kopen. Daar haal je de onrijpe eicellen uit en je laat ze verder ontwikkelen in het laboratorium. Commercieel zijn die ovaria weinig waard, dus het is nog goedkoop ook."

Tegenstanders blijven er sowieso op hameren dat hiermee de "menselijke waardigheid geschonden wordt". "Dit embryo wordt niet alleen beroofd van zijn leven, maar ook van menselijke ouders", luidde het.

De gedachte dat het embryo zou kunnen groeien tot een individu is hier echter niet aan de orde, reageren de onderzoekers. Voorzien is dat de levensduur van het hybride embryo veertien dagen niet overschrijdt. Als het dat al haalt. "Zo'n embryo inplanten bij een vrouw is om zeer goede redenen verboden in het Verenigd Koninkrijk", aldus de Academy of Medical Sciences in haar rapport. "En wij willen dat niet veranderd zien."

Doorslaggevende argumentatie waar, na het Britse publiek, ook de HFEA duidelijk oren naar had. Ook al werd gisteren het licht op groen gezet voor de aanmaak van de beperkte hybriden, het is geen onbeperkte 'go', benadrukt de HFEA. De twee ingediende voorstellen zullen nog individueel worden bekeken. "Dit is een erkenning dat zulk onderzoek met de nodige waakzaamheid en kritische blik kan worden toegestaan." En verder: "Mensen die niet fundamenteel tegen embryo-onderzoek zijn, zijn bereid te aanvaarden dat menselijk-dierlijk onderzoek enige waarde kan hebben. Maar er is een duidelijke vraag van mensen om meer te weten over de plannen van wetenschappers."

Chris Shaw, neuroloog van King's College London, een van de indieners van een onderzoeksvoorstel, noemde het hele debat alleszins "een lesje voor alle wetenschappers". "We moeten opener zijn over ons werk en er op elk niveau over communiceren. Als we opgesloten blijven zitten in onze ivoren toren, zullen we het vertrouwen van het publiek nooit winnen."

Info: www.hfea.gov.uk.

Lyle Armstrong (Newcastle University):

Je moet begrijpen dat we slechts zeer, zeer weinig materiaal van de koe zullen gebruiken. We willen geen bizarre mens-koehybride makenZelfs het 'beperkte' hybride embryo dat de Britten beogen, is al eerder aangemaakt. Alleen ging er toen niet echt een publiek debat aan vooraf

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234