Maandag 20/09/2021

Berlijn

Waarom Duitsland verdeeld is over een gepland eenheidsmonument

Het nieuwe monument voor de Duitse eenheid roept weerstand op. Beeld Creative Commons 3.0, Milla&Partner
Het nieuwe monument voor de Duitse eenheid roept weerstand op.Beeld Creative Commons 3.0, Milla&Partner

De Duitse Bondsdag heeft gisteren ingestemd met de bouw van een nieuw eenheidsmonument in Berlijn. Maar voorlopig lijkt de 'Bondsbanaan' vooral verdeeldheid te zaaien.

Eenheidswip, fruitschaal, of Bondsbanaan. Het geplande monument voor de Duitse eenwording in Berlijn bestaat nog niet, maar grossiert al bij voorbaat in de weinig flatteuze bijnamen.

Het monument moet herinneren aan de democratische burgerbeweging die in de jaren tachtig in opstand kwam tegen het DDR-regime. Om de invloed van burgers op de loop van de geschiedenis te verbeelden, bedachten de ontwerpers een soort verguld plat schip, dat straks langzaam naar de kant helt waar het gewicht van de bezoekers het grootst is.

Duitse herdenkingscultuur

Het Duitse parlement, de Bondsdag, stemde gisterenavond met ruime meerderheid in met de bouw van het gedenkteken. Maar zoals de bijnamen al doen vermoeden, heeft 'de Eenheidswip' onder de bevolking maar weinig draagvlak: 16 procent, zo blijkt uit een recente peiling. En ook in het parlement heersten lange tijd twijfels.

Dat de beide regeringsfracties nu toch voor zijn, is vooral een politieke beslissing. Want in Berlijn wordt al jaren een strijd uitgevochten over de vraag welke episodes uit hun geschiedenis de Duitsers openbaar willen herdenken en welke niet.

Het voornaamste slagveld van de Duitse herdenkingscultuur beslaat ongeveer een vierkante kilometer en ligt in het hart van Berlijn, ingeklemd tussen de brede Allee Unter den Linden en het parkje met de beroemde Oost-Duitse televisietoren.

Helmuth Kohl op een paard

Op dat stuk grond speelt het geplande Eenheidsmonument eigenlijk slechts een bijrol. De hoofdrol is weggelegd voor de in aanbouw zijnde replica van het in 1945 door geallieerde bommen verwoeste Berlijnse Stadsslot, op de plek waar in de 19de eeuw de koningen van Pruisen en daarna de Duitse keizers regeerden. In het paleis, dat over twee jaar af moet zijn, komt nu het Humboldt Forum, een museum voor Volkenkunde.

De in aanbouw zijnde replica van het Berlijnse Stadtschloss vanuit de tv-toren, juni 2015. Beeld Creative Commons 4.0, Szczecinolog
De in aanbouw zijnde replica van het Berlijnse Stadtschloss vanuit de tv-toren, juni 2015.Beeld Creative Commons 4.0, Szczecinolog

Daar, aan de oever van de rivier de Spree, werd in 1848 de eerste Duitse burgerbeweging in bloed gesmoord door Pruisische koninklijke gardes. Een vergiftigde plek, noemde de Berlijnse senator voor Cultuur Monika Grütters het om die reden.

Zij zag het monument voor de Duitse eenheid van 1989 liever bij de Brandenburger Tor. En in plaats van de Eenheidswip, zag zij liever een ruiterstandbeeld van ex-bondskanselier Helmut Kohl - maar dat terzijde. Al is het best een gedachte-experiment waard om je af te vragen hoe dat eruit zou hebben gezien, Helmuth Kohl op een paard.

Palast der Republik

Anderen, vooral voormalige Oost-Duitsers, vinden het Eenheidsmonument juist wel op zijn plaats aan de Spree. Want tot 2007 stond op die plek de bouwkundige herinnering aan de DDR: het Palast der Republik, het Oost-Duitse parlement met zijn retrobruine spiegelramen. De bolvormige lampen binnenin gaven het gebouw de bijnaam Erichs Lampenladen, naar staatshoofd Erich Honecker.

Het Oost-Duitse Palast der Republik in 1977. Beeld Creative Commons 3.0, Istvan
Het Oost-Duitse Palast der Republik in 1977.Beeld Creative Commons 3.0, Istvan

Het besluit om het Palast der Republik af te breken riep in 2004 veel weerstand op. Duitsers die in de DDR geboren waren voelden zich gereduceerd tot een voetnoot in de geschiedenis van het verenigde Duitsland. En dat er in plaats daarvan een replica van het stadspaleis verrees, symbool voor het autoritaire, militaristische Pruisen, door velen gezien als voorbode van het Derde Rijk, stuitte in het linkse Berlijn sowieso op groot onbegrip.

Lobby

Het is de lobby achter de herbouw, onder aanvoering van zakenman Wilhelm von Boddien (75), die het Eenheidsmonument probeert te dwarsbomen. Het was Von Boddien die persoonlijk de opdracht gaf voor de peiling over het draagvlak voor de Eenheidswip.

Daarbij konden de ondervraagden kiezen tussen het monument, of de terugkeer van de zuilengalerij die bij het Pruisische paleis hoorde. Von Boddien had goed gegokt: 43 procent van de Duitsers kiest voor de zuilengalerij, en dus maar 16 voor het monument.

Tijdsgeest

Het parlement lijkt die discussie nu de kop in te willen drukken door een stemming. Maar Duitsland zal sowieso verder moeten nadenken over de vraag wat het over de tijdgeest zegt dat er meer mensen te porren zijn voor een replica van een Pruisisch paleis dan er voorstanders zijn voor een monument voor de Duitse eenheid.

Zeker omdat ondertussen rond het Pruisische stadspaleis alweer de volgende strijd ontbrandt. Deze keer gaat het om een gouden kruis, dat oorspronkelijk op de koepel stond. Want een kruis op een gebouw dat geen religieuze maar een openbare functie heeft, dat vinden sommige Berlijners niet in de haak. "Het Humboldt Forum is een overheidsgebouw, het is geen kerk, geen zetel van de monarchie, en geen gedenkteken voor Pruisens roem", zo stelde de Berlijnse burgemeester Michael Müller (SPD).

De in aanbouw zijnde koepel van de replica van het Stadtschloss. Beeld EPA
De in aanbouw zijnde koepel van de replica van het Stadtschloss.Beeld EPA

Anderen vinden dat juist het weglaten van het kruis politiseert - waarom zou Duitsland zijn christelijke culturele wortels niet mogen tonen? De discussie over het kruis gaat over veel meer dan herdenkingscultuur. Het is identiteitspolitiek op het scherp van de snede.

'Wir sind das Volk - Wir sind ein Volk', de leuze van de Oost-Duitse burgerbeweging, staat straks op de gouden Eenheidswip. Het huidige Duitsland kan zich daarbij afvragen: wie verstaan we onder 'Wir'?

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234