Woensdag 19/06/2019

Analyse

Waarom de Vlaamse bisschoppen bang zijn van Rome

Beeld Pascal Deloche/Godong/Corbis

Woensdag moeten drie bisschoppen zich in de Kamer verantwoorden voor hun aanpak van seksueel misbruik door hun priesters. Als de recente pedofiliegevallen in de kerk iets duidelijk maken, dan wel dat de bisschoppen niet op één golflengte zitten en dat de kerk in ons land sterk verdeeld is. Wat speelt er in het hoofd van de bisschoppen?'

Komende woensdag organiseert de opvolgingscommissie Seksueel Misbruik een hoorzitting in het parlement. Daar worden niet alleen de Brugse bisschop Jozef De Kesel en zijn vicaris-generaal Koen Vanhoutte op het appel verwacht, maar ook de bisschop van Antwerpen Johan Bonny en zijn collega uit Doornik Guy Harpigny.

Zij moeten uitleggen waarom Tom F., de veertigjarige West-Vlaamse priester die in 2008 een minderjarige aanrandde, door De Kesel werd benoemd tot pastoor in Middelkerke. Het besluit leidde tot grote consternatie in de gemeente en ver daarbuiten, waardoor De Kesel uiteindelijk genoodzaakt was zijn excuses aan te bieden en de benoeming in te trekken.

Het zorgde er ook voor dat De Kesel plotseling priester Jeroen C. uit Hooglede preventief schorste. Tegen de vijftigjarige was vorig jaar een klacht ingediend door een zeventienjarige jongen, die meermaals misbruikt zou zijn geweest. De Kesel had die klacht doorgestuurd naar justitie, maar wenste geen zware maatregelen te nemen tot het onderzoek was afgerond. Wel legde hij de priester aanvankelijk een contactverbod met minderjarigen op, iets waar die zich volgens meerdere bronnen niet aan heeft gehouden.

Dat alles mag de Brugse bisschop nu gaan uitleggen in de Kamer. Tot nu toe sprak hij alleen in Terzake, waarin hij zei "onvoldoende te hebben ingeschat hoe gevoelig de zaak ligt voor de slachtoffers en hun familie". Wel hield hij vol geen fouten te hebben gemaakt. Maar dat wordt tegengesproken vanuit zijn eigen bisdom.

"Velen hebben het moeilijk met de beslissingen", zegt een vertrouweling van de bisschop. "Deze zaken zouden hard moeten worden aangepakt. De bisschop kan kordaat optreden, maar luistert te veel naar sommige adviseurs, die verweven zijn in de dossiers en niet aanvoelen wat er in de maatschappij leeft. Ik begrijp dat mensen kwaad zijn en zich afvragen of we wel iets geleerd hebben uit de zaak-Vangheluwe. De priester uit Hooglede had meteen preventief geschorst moeten worden. Zeggen dat de bisschop moest wachten op de afronding het justitieel onderzoek is onzinnig, want er zijn genoeg kerk- rechtelijke middelen om in te grijpen."

Beeld Getty

Eilandjes

Ondanks de gang van zaken heerst in het Brugse bisdom ook ongenoegen over het gebrek aan steun uit andere geledingen van de kerk. De Kesel heeft fouten gemaakt, klinkt het unisono, maar tegelijkertijd stond hij er moederziel alleen voor. "We hadden zeker verwacht dat kardinaal Godfried Danneels, toch een goede vriend van de bisschop, zich had uitgesproken. Dat de vier andere Vlaamse bisschoppen niets zeggen, viel gezien de aard van de dossiers te verwachten, maar blijft wat ons betreft jammer. Het zorgt ervoor dat Brugge constant de kastanjes uit het vuur moet halen."

Het is een observatie die tekenend is voor de verhoudingen binnen de kerk. De meeste bisschoppen lijken verlamd door angst en onzekerheid. Zij hebben het gevoel dat bij gevallen van seksueel misbruik geen enkele boodschap de juiste is, zeker omdat de maatschappij iets anders verwacht dan sommige strenggelovigen. Dat laatste verklaart bovendien waarom het niet de eerste keer in korte tijd is dat stilte in de Vlaamse kerk het dominante geluid is.

Want toen Bonny begin september in de aanloop naar de synode over het gezin in Rome een nooit eerder vertoonde brief schreef waarin hij opriep tot meer openheid voor en acceptatie van homoseksualiteit, in-vitrofertilisatie en ongehuwd samenwonen binnen de kerk, kreeg ook hij nauwelijks steun van zijn collega-bisschoppen. Terwijl brede lagen van de maatschappij zijn document positief ontvingen, communiceerden de andere bisschoppen - ondanks herhaaldelijk aandringen - niet.

Er was slechts één voorzichtige blijk van waardering. Bonny deelde op zijn Facebookpagina een lovend artikel over zijn brief, wat prompt werd geliket door de Gentse bisschop Van Looy. Het zou de enige goedkeuring zijn die de Antwerpse bisschop mocht ontvangen, iets wat hem volgens ingewijden bijzonder heeft teleurgesteld.

Het toont hoe verdeeld de Belgische kerk is. De bisdommen waren altijd al eilandjes op zich en zijn dat vandaag de dag nog altijd, ondanks het bestaan van een bisschoppenconferentie waarin de kerkleiders geregeld samenkomen. De bisschoppen blijven paus in hun eigen streek en kunnen besluiten die onderling zijn genomen gewoon naast zich neerleggen.

De collegialiteit is onderuitgehaald door de vorige pausen. Het was een bewuste strategie van Joseph Ratzinger, eerst als prefect van de Congregatie voor de Geloofsleer en later als paus Benedictus XVI, om de bisschoppen die uit de band springen af te straffen. "Hun onderlinge solidariteit is daardoor kleiner dan de angst voor Rome", zegt iemand die goed is ingewijd in kerkelijke kringen. "Daarbij moet je ook de psychologie van een bisschop begrijpen. Zij hebben binnen de kerk het allerhoogste bereikt en zullen een levenslange loyaliteit ten opzichte van het Vaticaan tentoonspreiden als bewijs dat zij hun aanstelling waard zijn."

De vier Vlaamse bisschoppen en de aartsbisschop zijn verenigd in hun trouw aan Rome, maar vullen die ieder afzonderlijk anders in. Volgens intimi botsen niet alleen hun theologische overtuigingen, maar zijn ze ook vijf totaal verschillende persoonlijkheden. De Kesel wordt omschreven al een denker, maar wel eentje die soms zo lang wikt en weegt dat hij vergeet beslissingen te nemen. Het zorgt ervoor dat er een lacune ontstaat, waarvan adviseurs zoals Vanhoutte handig gebruikmaken. Zijn stijl past eigenlijk niet zo goed bij de volkse West-Vlaamse kerk.

Opmerkelijk genoeg geldt het omgekeerde voor Luc Van Looy. De bisschop van Gent staat bekend als een volkse katholiek. Warm, maar volgens critici niet in staat in heikele dossiers snel de juiste analyse te maken.

Over Patrick Hoogmartens, de Hasseltse bisschop, valt geen onvertogen woord. Hij wordt omschreven als een brave man, die zeer spiritualistisch is ingesteld. In de wandelgangen zou hij hebben laten vallen dat hij zich ten minste gedeeltelijk kon vinden in de brief van Bonny, maar het past niet bij zijn stijl om dat ook publiekelijk te zeggen. "Hij zal nooit zijn nek uitsteken", zegt een goede vriend. "Hij doet geen vlieg kwaad, maar is zeer voorzichtig."

Het echte spanningsveld bevindt zich niet bij deze drie bisschoppen, maar wel bij aartsbisschop André-Joseph Léonard. Tot het aantreden van paus Franciscus kwam hij geregeld in opspraak door zijn verschijningen in de media. Zijn visie op de kerk sloot naadloos aan bij die van Benedictus XVI en verschafte hem de vrijheid om zijn filosofie breed bekend te maken. Een filosofie die onwankelbaar is en niet altijd begrepen wordt door de maatschappij waarin hij zich bevindt.

Machteloosheid

Zijn meest omstreden uitspraak - aids omschrijven als immanente gerechtigheid, omdat het is voortgekomen uit promiscue gedrag - geldt daarbij als ultiem bewijs. "Hij is oerorthodox", zegt een criticus uit zijn omgeving. "Hij bekijkt de werkelijkheid vanuit de oude metafysica. Iets bevestigt of verstoort zijn waarheid, en als het stoort, dan wordt het verworpen. Hij zit opgesloten in zijn eigen denkkader en daarin is geen ruimte voor een echte ontmoeting met andersdenkenden."

Die houding staat in schril contrast met die van Johan Bonny. De Antwerpse bisschop is, toch wat zijn levensvisie betreft, de Vlaamse pendant van Franciscus. In zijn brief haalde hij de paus ook meermaals aan en toont hij zo dat hij op het kruispunt wil staan van kerk en maatschappij. Die maatschappij beschouwt hem ook steeds vaker als de spreekbuis van de kerk in Vlaanderen.

Op het eerste gezicht lijkt dat een luxepositie, maar schijn bedriegt. Bonny oogst veel goedkeuring van de gewone Vlaming en wordt graag gezien in bepaalde belangrijke delen van het Vaticaan, tegelijkertijd wordt hij met machteloosheid geconfronteerd. Dat hij de dialoog zoekt met de bevolking en de zwakke plekken van de kerk op tafel durft te leggen, nemen sommigen van zijn collega-bisschoppen - en dan met name Léonard - hem niet in dank af.

"De interne verdeeldheid is groot. Je kunt dan ook stellen dat er niet zoiets bestaat als dé Vlaamse kerk", zegt een vertrouweling van de bisschoppen. "Ze is versnipperd en er speelt enorm veel politiek mee. Bonny wil het gesprek aangaan, maar moet zijn collega's overtuigen, en dat is verre van eenvoudig. Hij ziet hoe ze allemaal onder enorme spanning staan. Van het open katholicisme, waar de meeste burgers zich situeren, maar vooral van rechtse krachten binnen de kerk. Ze moeten voortdurend argumenten zoeken om de kleine groep conservatieven rustig te houden, terwijl de rest van de samenleving verder seculariseert. Daardoor laten ze, tot spijt van Bonny, de zingevingsmarkt liggen."

Maar niet alleen dat staat op het spel. Het is in kleine kring bijvoorbeeld geweten dat Bonny pleit voor een meer centrale aanpak van dossiers over seksueel misbruik. Door speciaal aangetrokken medewerkers de zaken te doen bekijken, moet er een zekere professionalisering tot stand komen en zou ook de communicatie gestroomlijnder en transparanter kunnen verlopen. Momenteel delen niet alle bisschoppen zijn visie, maar daar zou op korte termijn wel eens verandering in kunnen komen.

Sprankje hoop

Léonard moet volgend jaar in mei immers zijn ontslag aanbieden als aartsbisschop, omdat hij op dat moment 75 jaar is geworden. Paus Franciscus kan hem dan vragen om nog aan te blijven, zoals bij Danneels is gebeurd, of een opvolger zoeken. De verwachting is dat in Rome niet lang getwijfeld zal worden over de aanvaarding van zijn ontslag. En laat het net zijn ideologische tegenstrever Bonny zijn die volgens velen de gedoodverfde favoriet is om Léonard op te volgen.

Als dat gebeurt, zal er een frisse wind waaien door het aartsbisdom. Maar hoever Bonny daarin zou gaan, blijft vooralsnog onduidelijk. Zijn brief, die een breuk met het kerkelijke discours tot op heden in verband met seksualiteit en relaties betekende, biedt wel vooruitzichten en staat voor veel niet-praktiserende katholieken gelijk aan een sprankje hoop dat de kerk kan veranderen.

"Hij zou de kerk willen opentrekken", zegt een goede vriend. "Het is mogelijk dat leken meer taken krijgen en dat er een soort co-governance ontstaat. Veel bisschoppen zijn bang dat Vlaanderen dan nog grotere seculiere trekken krijgt, omdat in hun ogen de priester het fundament van de kerk is. Zijn taken aan leken toevertrouwen, zou het wezen van de kerk ondergraven. Daaraan zal Bonny niet raken, maar hij kan de traditie wel verruimen. Ik kan me voorstellen dat hij homoseksuele koppels in de kerk zou laten zegenen."

Het is evenwel ook mogelijk dat Bonny achter het net vist. Ook de Luikse bisschop Jean-Pierre Delville, benoemd door Franciscus, zou in de running zijn, en het is zeker niet volledig uitgesloten dat Léonard toch nog even mag aanblijven. "Problematisch wordt het pas als de visie van Bonny echt wordt verworpen", klinkt het. "Dan zullen de bisschoppen zich nog verder terugtrekken binnen hun eigen bisdom en zullen gelovigen over enkele decennia enkel nog in de kathedraal van het bisdom terechtkunnen als ze een mis willen bijwonen. Daar zullen de laatste overgebleven priesters zich hebben verenigd rond de bisschop en zullen ze klagen over hoe ze niet langer een baken van licht in de wereld zijn."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden