Donderdag 12/12/2019

Tsunami

Waarom de tsunamiwaarschuwing in Indonesië niet werkte

Een vrouw en een kind bij de kust van de zwaar getroffen stad Palu op Sulawesi. Beeld Getty Images

Hoe kan het dat een zes meter hoge golf de stad Palu op Sulawesi trof terwijl festivalgangers op het strand stonden te feesten? Het waarschuwingssysteem faalde, zeggen critici. 

Hoe werkt een waarschuwingssysteem voor tsunami’s?

Het begint met seismografen die trillingen van een aardbeving opvangen, vertelt Deepak Vatvani. Als tsunami-expert van het Nederlandse onderzoeksinstituut Deltares adviseerde hij de Indonesische overheid na de tsunamiramp van tweede kerstdag in 2004. Door de waarnemingen van diverse seismografen te combineren, worden de locatie en de kracht van de beving duidelijk. Geologische voorkennis van het getroffen gebied en de hevigheid van de aardbeving geven een eerste indicatie of een tsunami te verwachten valt.

Als meetboeien en drukmeters op volle zee en getijdenmeters bij de kust een grote golf observeren, is zeker dat een tsunami op komst is. Nu kan ook worden berekend waar de golf is en hoe snel hij zich beweegt. In geval van een aardbeving vlak bij de kust is meer snelheid vereist en geven eerder gemaakte computersimulaties aan hoe groot de kans op een tsunami is. Vervolgens is het een zaak van waarschuwen, onder meer via alarmen, sociale media, radio en sms. Dit alles hoeft maar een paar minuten te duren.

Waar ging het mis in Indonesië?

Er was wel degelijk een tsunamiwaarschuwing, maar 34 minuten later werd deze alweer ingetrokken. De vraag is nu of dit te snel was. Sutopo Nugroho, woordvoerder van de nationale rampenbestrijding van Indonesië, vertelde Reuters dat zijn team nog "eenvoudig te begrijpen waarschuwingen" aan het voorbereiden was toen de waarschuwing plots werd ingetrokken. De Indonesische autoriteiten zeggen echter dat de waarschuwing pas werd opgeheven nadat de laatste golf het land had bereikt. 

Verder vielen volgens Nugroho de stroom en communicatiekanalen uit door de aardbeving. Sirenes gingen daarom niet af en sms’jes kwamen niet op tijd aan.

Duidelijk is dat er geen goed beeld bestond van de ernst van de vloedgolf. Rahmat Triyono van het geofysisch bureau BMKG geeft dat zelf toe tegenover Reuters. De getijdenmeter die het dichtst bij de zwaar getroffen stad Palu lag, gaf volgens hem slechts een golfje van 6 centimeter aan. Alleen lag deze sensor 200 kilometer van Palu. "We hebben geen observatiedata bij Palu. Dus moesten we het doen met de beschikbare data en op basis daarvan handelen."

Dan is er nog de zaak van de meetboeien. Die functioneren al sinds 2012 niet meer door gebrek aan onderhoud, zei Nugroho van de nationale rampenbestrijding. Dit was overigens al bekend sinds een aardbeving in 2016, het probleem is in de tussentijd niet opgelost. Volgens Vatvani van Deltares lagen de boeien hoe dan ook te ver weg om in dit geval een verschil te maken, of ze nou werkten of niet. "Tegen de tijd dat ze de golf hadden opgemerkt, was hij bij Palu sowieso al aan land geweest."

Heeft de Indonesische overheid dan gefaald?

Er zijn verzachtende omstandigheden, vindt Vatvani. De Indonesische eilandengroep is een overweldigende 5.000 kilometer breed. Bovendien ligt het land op de zogeheten ‘ring van vuur’, grenzen tussen aardplaten die de Grote Oceaan omringen en waar aardbevingen en vulkanische activiteit veelvuldig voorkomen. De meetapparatuur om tsunami’s te voorspellen is duur en het onderzoek dat nodig is om goede computermodellen te maken tijdrovend. "Dat regel je niet eventjes. Het is een kostbare aangelegenheid."

Indonesië moet zijn middelen dus zorgvuldig inzetten en focust zich op plekken waar de kans op verwoestende tsunami’s het grootst is, volgens Vatvani. Bijvoorbeeld waar de zeebodem bij bevingen verticaal beweegt. Dat levert immers de hoogste vloedgolven op.

In Sulawesi, waar de aardbeving zich vrijdag voordeed, leiden aardbevingen juist veelal tot horizontale bewegingen, met kleine golven tot gevolg, denkt hij. Dat verklaart naar zijn verwachting het gebrek aan meetapparatuur en goede computermodellen. De tsunami van vrijdag was ook een geval apart. Allereerst is de bevingskracht van 7,4 op de schaal van Richter weliswaar vernietigend, maar op deze locatie lang geen garantie voor tsunami’s. Bovendien bevond het epicentrum zich boven land, wat de kans op een tsunami verder verkleint.

Hoe kunnen de tsunamiwaarschuwingen beter?

Een beter waarschuwingssysteem voor Indonesië is al beschikbaar. Dat gebruikt een onderzees netwerk van sensoren en kabels dat de Indonesische geofysische dienst van de broodnodige data uit zee voorziet, mailt projectleider Louise Comfort van de Universiteit van Pittsburgh. Helaas bevindt het systeem zich nog in de prototypefase, volgens Comfort vanwege een gebrek aan financiering.

Deepak Vatvani hamert op het belang van computermodellen, omdat op diverse plekken in Indonesië nog onvoldoende kennis is van de gevolgen die aardbevingen hebben op het zeewater. Hiervoor is meer geologisch onderzoek nodig om de zeebodem in kaart te brengen en moeten modellenbouwers vele duizenden simulaties draaien. Wereldwijd bouwen onderzoekers zo een catalogus op met gegevens over tsunami’s. Het klinkt wrang, maar elke tsunami vergroot ons begrip van hun werking en helpt voorspellingen te verbeteren, legt hij uit.

Maar het kan altijd blijven misgaan, benadrukt hij. Zelfs in Japan, waar honderdduizenden simulaties zijn gedaan en een uitgebreid communicatiesysteem in werking is, ging het mis tijdens de Fukushima-ramp. Toen vielen meer dan tienduizend doden en kwam radioactief materiaal vrij uit een kernreactor. Vatvani: "De natuur is veel complexer dan een model. Ze kan ons altijd voor verrassingen stellen."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234