Dinsdag 04/08/2020

Waarom de toekomst voor de ontslagnemende premier hoogst schemerachtig blijft

Was Yves Leterme maar Leo Tindemans

Uitentreuren was en is de vergelijking al gemaakt: Yves Leterme is de nieuwe Leo Tindemans. Twee christendemocratische premiers, tweemaal oneindig veel voorkeurstemmen, maar beiden konden er niets mee doen. Maar er zijn ook verschillen. Dramatische zelfs: Leterme heeft een pak minder kansen dan Tindemans op een mooi vervolg aan zijn loopbaan. Een omgekeerde 'River Deep, Mountain High', of hoe diep een Belgisch premier kan vallen. Door Walter Pauli

De man van 800.000 stemmen in 2007 (Leterme) en de kampioen van één miljoen stemmen in 1979 (Tindemans): klik eender welke zoekrobot aan en ontelbaar blijken de vergelijkingen die in een recent verleden gemaakt werden tussen beide toonaangevende christendemocraten.

Deels kloppen ze natuurlijk. Beiden haalden ze onwaarschijnlijk veel stemmen, zij het nét niet zo veel als hun imago hen opspeldt. (Tindemans haalde niet echt een miljoen, maar 983.600 voorkeurstemmen. Leterme had er geen volle 800.000, maar 'slechts' 796.521). Al in de verkiezingsuitslag werden ze nét boven hun waarde geschat: een lichte vorm van overmoed als voorafname op de zware wijze waarop hun 'lichtheid' als eerste minister hen zou worden aangerekend.

En natuurlijk zijn er nog vergelijkingen mogelijk. Humo schreef ooit over Tindemans: "Hij blonk uit door de middelmatigheid van zijn ideeën." Ook Tindemans was zowel de man van een mislukte staatshervorming (het Egmontpact) als de man onder wie de begroting stevig begon te ontsporen. Leterme is een wel zeer waardig erfgenaam.

Zelfs - al is ook dit aspect herhaaldelijk beklemtoond - karakterieel. Of, nobeler uitgedrukt, in hun beider Weltanschauung. In een interview zei Tindemans "Ik ben niet wantrouwig. Dat is te wijten aan mijn landelijke afkomst. Ik heb van huis uit altijd meegekregen dat het met grote heren gevaarlijk kersen eten is. Op het platteland is men voorzichtig met stedelingen, zeker als ze ronkende namen dragen."

Wantrouwen, het woord viel al. Kris Hoflack noteerde in zijn boek De achterbank van de premier: "De relatie tussen Tindemans en de pers is altijd wat stroef verlopen. Geen enkele politicus kreeg het zo vaak en over zo'n pietluttige details aan de stok met de media. (...) Naarmate zijn voorkeurstemmen toenamen, werd het er niet beter op."

Zo onwaarschijnlijk hoog de populariteit van de man, zo spectaculair de val van de premier. In volle Kamer liep Tindemans van op het spreekgestoelte weg, zoals hij zelf had aangekondigd, recht naar "de koning om mijn ontslag aan te bieden". Ook dat is vergelijkbaar met het ophefmakende einde van Leterme I, waar de eerste minister de plenaire vergadering van de kamer, en alle bijbehorende journalisten, camera's en microfoons, liet zitten voor een verbazende exit.

Waterscheiding

En toch ligt ook hier de waterscheiding tussen Leo Tindemans en Yves Leterme. Tussen, oneerbiedig gezegd, de tweede en de derde klasse. Want als Tindemans eerlijk is met zichzelf, zal hij beseffen dat hij niet het statuut heeft van een Achiel Van Acker (de wederopbouw in de jaren 50), Wilfried Martens (de gelukte afwikkeling van de staatshervorming, het begin van een herstelplan), Jean-Luc Dehaene (de voorlopige voltooiing van het federalisme, de toetreding tot de euro, de gezondmaking van de overheidsfinanciën), of zelfs Guy Verhofstadt (het - vooral ethisch geschraagde - paarse project, maar ook de nieuwe synthese tussen werk en sociale zorg). En - mag het aangestipt worden - boven hen blijft die ene premier hors catégorie staan, Gaston Eyskens: én de oplossing van de koningskwestie, én agerend in het Schoolpact, én de man van de socio-economische Eenheidswet, én de architect van de eerste, zo belangrijke staatshervorming (en we vergaten dan nog onder meer de onafhankelijkheid van Congo).

Leo Tindemans zit verdiepingen lager, ergens op het niveau van Theo Lefevere of Paul-Henri-Spaak, interessante overgangsfiguren die of hun tijd of hun karakter niet mee hadden. Leterme hoort bij de toevallige passanten, een christendemocratische Leburton: goede kaarten toen hij vertrok, maar elke troef fout uitgespeeld, niet één dikke slag gehaald.

Als men nader inzoomt op het afscheid van Leo Tindemans en dat van Yves Leterme, wordt dat klasseverschil zeer zichtbaar. Tindemans kwam naar de Kamer en verdedigde zich daar 'in het aangezicht van de geschiedenis'. Naar eigen zeggen vocht hij opdat de grondwet geen vodje papier zou zijn, en hij wilde dat zo openbaar mogelijk doen: "Mijn conclusie was dat de enig verdedigbare houding erin bestond de teksten in het Parlement te bespreken en de volksvertegenwoordiging haar rol te laten spelen."

Bij Leterme is dat exact omgekeerd. Leterme kroop de laatste dagen weg voor het Parlement, verschanste zich, wilde van geen publieke confrontatie weten. Hij liep niet naar de koning, hij sloop naar Laken. Tindemans vocht voor de grondwet, Leterme wurmde zich in bochten om de kromme doorbreking van de scheiding der machten recht te praten.

Het (voorlopige) resultaat is wél identiek. Leo Tindemans werd opgevolgd door Paul Vanden Boeynants, een ouder wordend christendemocratisch kopstuk aan wie men een overgansregering wilde toevertrouwen, omdat de rijzende CVP-ster (Wilfried Martens) nog niet voor de leeuwen geworpen wilde/kon worden.

Zoals het er nu naar uitziet, wordt Leterme opgevolgd door een oudere christendemocraat (meest geciteerde namen zijn die van Jean-Luc Dehaene en Herman Van Rompuy) die dan een overgangskabinet moet leiden. Bijvoorbeeld omdat het nieuwe CD&V-kopstuk Kris Peeters nog niet kan/wil inspringen.

Maar als er (grote) verschillen zijn, dan behelzen die de toekomst van Leterme. Leo Tindemans haalde zijn megascore ná zijn premierschap, ná zijn uittocht. Yves Leterme haalde zijn gigaresultaat voordien, en nu is het vooral afwachten of zijn politieke vlucht een bonus oplevert. De kans bestaat van niet.

Leo de Grote

Leo Tindemans had niet veel kansen op een nieuwe carrière, maar hij baatte ze allemaal uit. In het beruchte congres in de Magdalenazaal, stemden 'zijn' CVP'ers hem onder een oorverdovende ovatie tot CVP-voorzitter, waar hij het zich kon veroorloven enige (christendemocratisch gekleurde) oppositie te voeren tegen zijn opvolgers als premier, Wilfried Martens en Mark Eyskens (1979-1981). Intussen had Tindemans in Europa een groot prestige opgebouwd. Hij kreeg de prestigieuze en door de CDU gepatronneerde Karel De Grote Prijs in Aken, werd haast een decennium lang minister van Buitenlandse Zaken (1981-1989) en bleef nadien jarenlang een zwaargewicht bij de Europese Volkspartij (EVP), de conservatief-christendemocratische koepel.

Zal Yves Leterme kunnen wat Tindemans vermocht? Hmmm. Net zoals Tindemans hielp bij de carrièrestart van zijn opvolger Wilfried Martens, heeft Yves Leterme ook Kris Peeters naar de (Vlaamse) regering gehaald. Of de chemie tussen beide kopstukken van die aard is dat ze elkaar ooit in eenzelfde regering zullen dulden, moet blijken.

Leterme - opnieuw - als partijvoorzitter van CD&V is twijfelachtig. Zoals Fleetwood Mac op Rumours zong (in 1977, midden in de Tindemansjaren): "Never Going Back Again".

Leterme een Europese of buitenlandse carrière? Tja. Zijn contacten met zijn 'vriend' Jan Peter Balkenende zijn uitstekend, maar zelfs Nederland bestaat niet alleen uit Jan Peters. Financieminister Wouter Bos lachte hem in zijn gezicht uit om zijn geklooi met de verkoop van Fortis, op de voorpagina van The Financial Times werd het failliet van zijn regering becommentarieerd, maar niet getreurd, en Europese prominenten als Nicolas Sarkozy en Nelie Kroes lieten al weten wat ze vinden van Leterme. Tindemans had nog enig ideologisch cement, wat hem in zijn tijd dicht bracht bij échte geestesgenoten zoals de erven-Adenauer, Dries van Agt of Giulio Andreotti.

Leterme heeft één uitweg die Tindemans niet kende (omdat hij de staatshervormingen niet rond kreeg): het Vlaamse niveau. Eventueel kan hij weerom minister-president zijn, en vandaar zijn stempel drukken, ook op het federale niveau. Misschien. Maar anders dan Tindemans, die eigenlijk niet van de scène verdween, zal Leterme misschien het best even onderduiken. Hij had het trouwens al aangegeven, zijn "nu even niet", toen hij een paar weken terug liet verstaan dat hij níét wilde deelnemen aan de (Vlaamse) verkiezingen van 2009. Alsof Yves Leterme zelf voorvoelde dat hij voor de Vlaamse christendemocratie meer een hinder zou zijn dan een hulp. Na zijn ontslag als premier, op het ogenblik dat Leo Tindemans dacht naar de zon te vliegen, kruipt Leterme in zijn hol. Daar is geen dag, daar is geen nacht. Daar is alles schemering.

Tindemans vocht voor de grondwet, Leterme wurmde zich in bochten om de kromme doorbreking van de scheiding der machten recht te praten

n Yves Leterme toont zich in vele opzichten een 'waardig erfgenaam' van Leo Tindemans.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234