Donderdag 22/04/2021

Ideologie

Waarom de overheid wil dat we minder roken en drinken

Het draagvlak voor anti-tabaksmaatregelen neemt toe. Zo wordt het rookverbod in de horeca vandaag tamelijk breed aanvaard. Beeld Jelle Vermeersch
Het draagvlak voor anti-tabaksmaatregelen neemt toe. Zo wordt het rookverbod in de horeca vandaag tamelijk breed aanvaard.Beeld Jelle Vermeersch

In de Wetstraat worden dezer dagen volop alcohol- en tabaksplannen gesmeed. Delicate kwesties, want de overheid legt onze vrijheid steeds meer aan banden. Maar is dat erg?

De meeste liberalen weten dat niet, maar er bestaan twee soorten vrijheid: negatieve en positieve vrijheid. Het was de politieke filosoof Isaiah Berlin die het verschil tussen die twee concepten in 1958 helder definieerde. Negatieve vrijheid heb je als niemand je iets in de weg legt - daarom heet ze negatief: ze heeft te maken met de afwezigheid van dwang of verbod. Positieve vrijheid heb je als over de mogelijkheid beschikt om iets te doen - daarom heet ze positief: ze heeft te maken met de aanwezigheid van iets.

Wie de ene vrijheid krijgt, beschikt daarom nog niet over de andere. Het is niet omdat niemand je iets in de weg legt, dat je over de mogelijkheid beschikt om iets te doen. Een mooi voorbeeld van dat verschil staat in het boek De verovering van de vrijheid van de Pools-Belgische filosofe Alicja Gescinska. Haar ouders waren in de jaren 80 van de vorige eeuw, toen de Muur nog niet gevallen was, van Polen naar België gevlucht. Toen het gezin voor het eerst een speelgoedwinkel bezocht, begreep de nog jonge Alicja het verschil tussen de twee vormen van vrijheid: ze besefte dat ze weliswaar eindelijk vrij was, omdat ze alle poppen kon kopen die ze maar wilde, maar dat ze tegelijk helemaal niet vrij was. Haar ouders hadden namelijk geen geld om poppen te kopen.

Joël De Ceulaer is senior writer bij De Morgen. Beeld Karel Duerinckx
Joël De Ceulaer is senior writer bij De Morgen.Beeld Karel Duerinckx

Vrijheid en verslaving

Als het over gezondheid gaat, en zeker als we over alcohol en tabak discussiëren, komen die twee vormen van vrijheid steeds harder met elkaar in botsing. Federaal minister van Volksgezondheid Maggie De Block (Open Vld) verdedigt de klassieke negatieve vrijheid als ze vindt dat jongeren van 16 jaar oud en wijs genoeg zijn om zelf te beslissen of ze al dan niet roken.

Toch kun je met gemak zo'n tabaksverbod onder de 18 jaar verdedigen. We weten niet alleen dat roken dodelijk is, we weten ook dat het risico op verslaving groter is naarmate je er jonger mee begint. De vraag is dus welke vrijheid we moeten verkiezen: de negatieve of de positieve? Wie is echt vrij? De puber van 16 die zoveel tabak mag kopen als hij wil, om op volwassen leeftijd de ene na de andere poging te moeten doen om te stoppen met roken? Of de niet-roker, die als puber door de overheid tegen zichzelf werd beschermd? Is verslaving niet het tegendeel van vrijheid?

Daarom kunnen we met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid zeggen dat minister De Block een achterhoedegevecht levert. Zij zal dat pleidooi voor negatieve vrijheid vroeg of laat moeten opgeven en inruilen voor een benadering die de positieve vrijheid van de burger beoogt: de vrijheid van verslaving en nodeloze ziektes. Dat is de richting die de welvaartsstaat al jaren geleden is ingeslagen: de overheid zorgt voor ons en onze gezondheid, soms meer dan we zouden willen. Met een gordel in de auto hebben we ons verzoend, maar als we straks allemaal zo'n gekke helm moeten dragen op de fiets, zal er geprotesteerd worden. Tot iedereen het normaal vindt en zich niet meer kan voorstellen dat we ooit zonder helm fietsten.

Zo neemt ook het draagvlak toe voor maatregelen die tabak en alcohol aan banden leggen. Vroeger noemde iedereen het nog 'genotsmiddelen', vandaag weten we wat drank en tabak kunnen aanrichten. Aan de gebruiker, maar ook aan collega's, omstanders, en eventuele tegenliggers in het verkeer - ooit zullen we ons afvragen hoe het mogelijk was dat je in 2016 nog altijd met meer dan 0,0 promille achter het stuur mocht.

Vrijheid en betutteling

Uiteindelijk is dit een ideologisch debat. In de praktijk spelen andere factoren ook een rol: gelobby van de industrie, bijvoorbeeld. Ook de kost van ongezond gedrag speelt mee - al is dat een glibberig argument: rokers sterven tien jaar vroeger en kosten veel minder aan pensioen. En het is altijd de vraag of er draagvlak is voor deze of gene maatregel. Politici lopen niet altijd graag voorop, en wachten soms liever met strengere wetgeving tot de geesten rijp zijn.

Er is maar één politieke ideologie die zich altijd zal blijven verzetten tegen de inperking van onze negatieve vrijheid, en dat is het libertarisme. Bij ons is de enige echte libertariër Jean-Marie Dedecker, en die speelt geen rol van betekenis meer. Zijn visie wordt nog wel op intellectueel zeer gespierde wijze vertolkt door mensen zoals de Britse socioloog Frank Furedi en opiniemaker Brendan O'Neill, hoofdredacteur van de journalistieke website spiked-online.com. Furedi en O'Neill noemen de welvaartstaat een nanny state, een paternalistische overheid die zich gedraagt als betuttelende oppas.

Furedi vindt het "micro-politiek": omdat politici bijna geen impact meer hebben op de cruciale dimensies van het leven (economie, migratie, klimaat, ...), bedenken ze het ene gezondheidsmaatregeltje na het andere, om toch maar te kunnen tonen dat ze het goed met ons voorhebben. Hij waarschuwt ook voor de moralisering van gezondheid. Wie nu nog rookt in het bijzijn van kinderen, is niet meer onvoorzichtig, maar een slecht mens. Dat oordeel is gevaarlijk, vindt Furedi, omdat ongezonde gewoonten vaker voorkomen bij lagere sociale klassen. Als we gezondheid moraliseren, veroordelen we mensen die het sowieso al slechter hebben.

Het libertaire standpunt is verdedigbaar. Negatieve vrijheid is belangrijk, de overheid moet zuinig zijn met de inperking van onze vrijheid. Toch zal de positieve vrijheid het halen. Zowat alle partijen denken in die richting, al noemen ze het geen positieve vrijheid, maar emancipatie of empowerment. De burger moet de mogelijkheid krijgen om zich optimaal te ontplooien. De invloedrijkste filosofe op dat thema is de Amerikaanse Martha Nussbaum. Zij heeft het over capabilities: om vrij te zijn, moet ieder mens over de nodige capabilities of mogelijkheden beschikken. Een van die capabilities is: lichamelijke gezondheid.

Lees ook

Alle regeringspartners hebben een wetsvoorstel tegen tabak ingediend, maar enkel CD&V neemt ook voor alcohol een voorzichtige vlucht vooruit. Bij Open Vld en N-VA primeren persoonlijke vrijheden en economisch gewin. Politiek is verdeeld over beteugeling alcohol en tabak (+)

Of kunnen we het beste van twee werelden verzoenen? Is het mogelijk om zowel onze negatieve als onze positieve vrijheid intact te houden? Misschien. Dat is wat het zogenaamde libertair paternalisme voor ogen staat: de burger is vrij, maar we geven hem een duwtje in de goede richting.

Het concept nudging (letterlijk: een duwtje geven) werd bedacht door de Amerikaanse gedragswetenschapper en econoom Richard Thaler. Om mensen zo'n duwtje in de juiste, gewenste richting te geven, wordt hun keuze op niet-dwingende maar efficiënte wijze beïnvloed. Het bekendste voorbeeld is het nepvliegje dat op urinoirs is geschilderd: het zet mannen aan tot mikken, waardoor ze minder morsen.

Wat gezondheid betreft, vallen er nog veel duwtjes te bedenken: gezonde snacks aan de kassa van de supermarkt in plaats van chocoladerepen, gezonde desserts en slaatjes op ooghoogte en de vette hap op een moeilijker bereikbare plaats.

Ook met alcohol en tabak gaat het onvermijdelijk die kant op. Bij nudging hoort immers de denormalisering van ongezond gedrag. Er wordt niet meer gerookt in films en op tv, er wordt gewaarschuwd voor de gevaren van overmatig drankgebruik. Het is maar een kwestie van tijd voor reclame voor alcohol aan banden zal worden gelegd. Eerst zal men, zoals dat met tabak gebeurde, verbieden om sfeeradvertenties te maken met vrolijk drinkende mensen, vervolgens zal reclame tout court worden verboden. Al is Maggie De Block daar wellicht nog niet klaar voor.

Ideologie lijkt springlevend. Elke dag zoomen we in op een maatschappelijke kwestie waarover de Wetstraat zich dit voorjaar zal buigen. Vandaag: roken en drinken, aan banden leggen of niet? Morgen: Moet het traditionele middelbaar onderwijs op de schop? Lees er alles over in de Pluszone van De Morgen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234